06/07/2021
W Polsce jest wiele miast z bogatą historią, ale nieliczne mogą pochwalić się taką głębią i różnorodnością, jak Przemyśl. To nie tylko jedno z najstarszych polskich miast, liczące ponad tysiąc lat tradycji, ale także miejsce, w którym na każdym kroku odczuwa się puls minionych epok. Położony we wschodniej części województwa podkarpackiego, Przemyśl to prawdziwa perła, która przez wieki pełniła kluczową rolę na mapie Europy Środkowej. Jego wyjątkowe położenie geograficzne, na styku kultur i szlaków handlowych, sprawiło, że miasto stało się świadkiem niezliczonych wydarzeń, które ukształtowały jego niezwykły charakter.
Długa Historia i Fascynujące Legendy Przemyśla
Pierwsze wzmianki o Przemyślu pochodzą z 981 roku, kiedy to Latopis Nestora odnotował zajęcie miasta przez księcia kijowskiego Włodzimierza. Przez blisko dwa stulecia, od 1087 roku, Przemyśl funkcjonował jako samodzielne księstwo ruskie, co świadczy o jego strategicznym znaczeniu. W 1340 roku Kazimierz Wielki, wizjonerski władca, ponownie włączył ziemię przemyską do Korony Polskiej i ufundował murowany zamek, którego majestatyczna sylwetka do dziś góruje nad miastem, przypominając o jego królewskich korzeniach. W 1389 roku Przemyśl uzyskał prawa miejskie, a wieki XVI i XVII to okres jego prawdziwej prosperity, kiedy to stał się jednym z najbogatszych miast w kraju, ustępując jedynie Krakowowi i Lwowowi jako największy ośrodek miejski w regionie.
Z historią Przemyśla nierozerwalnie związane są również intrygujące legendy. Jedna z nich, podana przez Jana Długosza, głosi, że założycielem miasta był książę Przemysław, od którego imienia pochodzi nazwa. Inna, bardziej barwna opowieść, mówi o księciu, który podczas polowania upolował niedźwiedzicę. W miejscu zdarzenia założył osadę, a niedźwiedzica trafiła do herbu miasta. Gdy zastanawiano się nad nazwą, pewna starsza kobieta rzekła: „Myśl, nie myśl, najlepszy będzie Przemyśl” – i tak też zostało. To właśnie te opowieści dodają miastu niezwykłego, baśniowego wymiaru.
Przemyśl – Miasto Wyjątkowości i Niepowtarzalnych Atrakcji
Przemyśl to miasto, które wyróżnia się na tle innych swoimi unikalnymi cechami i osiągnięciami. Jest to polska stolica fajek i dzwonów. Przemyskie fajki, misternie wykonane dzieła sztuki, są znane i cenione na całym świecie, a dźwięk przemyskich dzwonów rozbrzmiewa na wszystkich kontynentach. Jedynym w Polsce Muzeum Dzwonów i Fajek, mieszczącym się w zabytkowej Wieży Zegarowej, jest obowiązkowym punktem dla każdego, kto chce poznać te niezwykłe rzemiosła.
Miasto szczyci się także najstarszym w Europie teatrem amatorskim – założonym w 1869 roku Towarzystwem Dramatycznym im. Aleksandra Fredry, czyli popularnym „Fredreum”. To miejsce, gdzie sztuka i pasja do teatru pielęgnowane są od pokoleń.
Spacerując po Rynku Starego Miasta, spotkać można Ławeczkę Józefa Szwejka, bohatera powieści Jaroslava Haška. Znaczna część IV tomu jego przygód, „Po przesławnym laniu”, rozgrywa się właśnie w Przemyślu. Figura Szwejka, ubrana w austro-węgierski mundur, doczekała się nawet swoistej „instrukcji obsługi” – dotknięcie pagonów ma przynieść awans, a pogłaskanie fajki – pokój w sercu. Nieopodal tryska Fontanna Niedźwiadka, będąca aluzją do niedźwiedzicy w herbie miasta. „Przemyskie niedźwiadki” to także nazwa drużyny koszykarskiej i jednej z miejskich kapel podwórkowych, co pokazuje, jak głęboko symbol ten zakorzeniony jest w tożsamości Przemyśla.
Przemyśl, podobnie jak Rzym, leży na siedmiu wzgórzach, co nadaje mu malowniczy i pagórkowaty krajobraz. Jednym z najwyższych punktów miasta jest Kopiec Tatarski, wznoszący się na wysokości 352 m n.p.m., kryjący ponoć szczątki poległego w walce chana. Miasto jest także stolicą dwóch Arcybiskupstw – rzymskokatolickiego i greckokatolickiego, co podkreśla jego wielokulturowy i wielowyznaniowy charakter.
Co ciekawe, Przemyśl, choć położony jest 800 km od morza, ma swoje morskie tradycje. To właśnie przemyślanin, kapitan Henryk Jaskuła, jako pierwszy Polak opłynął samotnie glob ziemski bez zawijania do portów na jachcie „Dar Przemyśla”. Rejs trwał 344 dni, od 12 czerwca 1979 do 20 maja 1980 roku. Ponadto, Przemyśl wraz z Medyką i Żurawicą tworzy największy w Europie „suchy port”, czyli centrum logistyczne przeładunku towarów, co świadczy o jego współczesnym znaczeniu gospodarczym. Pociąg pośpieszny „Przemyślanin” pokonuje natomiast najdłuższą trasę w Polsce: Przemyśl Główny – Świnoujście.
Twierdza Przemyśl – Gigant Minionych Bitew
Jednym z najbardziej monumentalnych świadectw historii Przemyśla jest Twierdza Przemyśl, która odegrała kluczową rolę podczas I wojny światowej. Była to jedna z największych fortyfikacji obronnych Europy, składająca się z 45-kilometrowego pasma 15 głównych i kilkudziesięciu pomocniczych fortów otaczających miasto, a także kilkunastu mniejszych obiektów militarnych w jego granicach. Na początku I wojny światowej stacjonowało tu 130 tysięcy żołnierzy, 14,5 tysiąca koni oraz ponad tysiąc dział. Do dziś zachowały się liczne pozostałości tych wydarzeń, w tym cmentarze żołnierzy poległych w walkach. Dziś Twierdza to fascynujący obiekt turystyczny, po którym prowadzą dwie Forteczne Trasy Rowerowe – północna i południowa. Warto wspomnieć, że lekarz Twierdzy Przemyśl, Węgier Robert Barany, otrzymał Nagrodę Nobla za rok 1914 za swoje fundamentalne dokonania w dziedzinie otologii.
Znane Postacie i Kulturalne Echa
Przemyśl to miasto związane z wieloma wybitnymi postaciami. Kornel Makuszyński, autor ukochanych przez pokolenia „Awantury o Basię” i „Koziołka Matołka”, choć miewał kłopoty z ukończeniem edukacji średniej i był relegowany z kilku liceów, trafił w końcu do przemyskiego liceum im. J. Słowackiego. Mimo że i stamtąd go wyrzucono, jego nazwisko figuruje na liście wybitnych absolwentów. Pierwowzorem sienkiewiczowskiego bohatera, Jerzego Michała Wołodyjowskiego, był stolnik przemyski Jerzy Wołodyjowski (ok. 1620-1672). Przemyśl był także pierwszym miastem, w którym postawiono pomnik Józefowi Piłsudskiemu. Co ciekawe, w filmie Andrzeja Wajdy „Kronika wypadków miłosnych” Przemyśl zagrał... Wilno. Pierwszym trenerem, który awansował z piłkarską reprezentacją Polski do Mistrzostw Świata (1938 r.) był przemyślanin, wychowanek „Polonii”, Józef Kałuża.
Trudne Karty Historii – Podział i Przesiedlenia
Historia Przemyśla to także trudne, lecz ważne rozdziały. W okresie od września 1939 do czerwca 1941 roku miasto, podobnie jak cała Polska, zostało podzielone między dwóch okupantów – ZSRR i Niemcy. Prawobrzeżna część miasta (Stare Miasto) została włączona do ZSRR, a lewobrzeżną (Zasanie) zajęli Niemcy. Ta unikalna sytuacja sprawiła, że Przemyśl leżał jednocześnie w dwóch państwach.
Kolejnym bolesnym epizodem w historii regionu było wysiedlenie ludności ukraińskiej z Pogórza Przemyskiego w latach 1944–1946. Podstawą tej akcji był Układ pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad z 9 września 1944 roku, dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium ZSRR i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Akcja ta, przeprowadzana w kilku etapach, była skomplikowanym procesem, napotykającym na opór ze strony ukraińskiego podziemia, Cerkwi greckokatolickiej i inteligencji. Rozpuszczano ulotki wzywające do pozostania na rodzinnej ziemi, a nawet dochodziło do aktów zastraszenia, w tym morderstw rodzin przygotowujących się do wyjazdu. Teren Pogórza Przemyskiego przed II wojną światową charakteryzował się mieszanym osadnictwem polsko-ukraińskim, co dodatkowo komplikowało sytuację. Mimo początkowo dobrowolnego charakteru wyjazdów, często podyktowanego trudną sytuacją materialną, akcja z czasem nabierała coraz bardziej przymusowego charakteru, co doprowadziło do masowych przesiedleń, które na zawsze zmieniły demografię regionu.
Etapy Akcji Wysiedleńczej
Akcja wysiedleńcza przebiegała w kilku głównych etapach:
- I etap: Październik 1944 – Luty 1945. Charakteryzował się początkowym brakiem zgłoszeń na wyjazd i silnym sprzeciwem podziemia ukraińskiego oraz lokalnej inteligencji i duchowieństwa.
- II etap: Marzec – Sierpień 1945.
- III etap: Wrzesień 1945 – Luty 1946.
- IV etap: Marzec 1946 – Maj 1947.
W każdym etapie działały specjalne „komisje polsko-ukraińskie” odpowiedzialne za zbieranie zgłoszeń, przygotowywanie list przesiedleńców, szacowanie mienia i organizowanie transportu. Cała wysiedlana ludność po przekroczeniu granicy polsko-radzieckiej była kierowana do punktów kontrolno-filtracyjnych, m.in. w Medyce, Liskowatem i Ustianowej.
Przewodnik po Przemyślu – Odkryj Szlak Staromiejski
Dla każdego, kto chce poczuć prawdziwą duszę Przemyśla, obowiązkowy jest Szlak Staromiejski. To przygotowana przez Urząd Miasta 3,5-kilometrowa trasa, której niebieskie znaki rozpoczynają się na Rynku Starego Miasta. Rynek, podobnie jak w Sandomierzu, jest pochyły, co miało chronić go przed wylewami Sanu. Otaczają go renesansowe kamieniczki, a najciekawszą, pod numerem 15, zdobi sgrafittowa dekoracja – jeden z najcenniejszych przykładów manieryzmu w południowej Polsce. Pod numerem 19 spogląda „Oko Opatrzności”. Muzeum Historii Miasta Przemyśla (Rynek 9) prezentuje dawne wnętrza mieszczańskiego domu i atelier fotograficzne z końca XIX wieku.
Spod magistratu (Rynek 1) można zejść do Przemyskich Podziemi, których najstarsze piwnice pochodzą ze średniowiecza. Niebieski szlak prowadzi dalej poprzez Wzgórze Zamkowe, gdzie odkryte przez archeologów fragmenty rotundy i palatium z czasów Bolesława Chrobrego sąsiadują z Zamkiem Królewskim, założonym przez Kazimierza Wielkiego i przebudowanym za Zygmunta Starego. To właśnie tu ma swoją siedzibę wspomniane już „Fredreum”. Na Wzgórzu Zamkowym znajduje się także Archikatedra rzymskokatolicka, 1000-letnia „matka przemyskich świątyń”, z gotycką, alabastrową figurką Matki Bożej Jackowej, słynącą cudami i bezcennymi nagrobkami, w tym rodziny Fredrów. Tuż obok wznosi się 71-metrowa Wieża Katedralna, jeden z symboli miasta i doskonały punkt widokowy.
Przez ścieżkę przyrodniczo-edukacyjną „Modraszkowe Wzgórza” niebieski szlak prowadzi wprost do części wewnętrznego pierścienia fortyfikacji stałych Twierdzy Przemyśl. Kolejną atrakcją na niebieskim szlaku jest Wzgórze Trzech Krzyży, gdzie w czasie PRL zbierała się przemyska opozycja. Na szlaku stoją też tajemniczy Kopiec Tatarski, fragmenty murów miejskich oraz Wieża Zegarowa z unikatowym Muzeum Dzwonów i Fajek.
Wydarzenia Kulturalne w Przemyślu
Przemyśl to miasto, które tętni życiem kulturalnym. Warto odwiedzić je podczas takich wydarzeń jak „Przemyska Wiosna Fredrowska”, „Święto Fajek” czy „Manewry Szwejkowskie w Twierdzy Przemyśl”. Te imprezy doskonale oddają ducha miasta i pozwalają na głębsze zanurzenie się w jego atmosferze.
Tabela: Przemyśl w Pigułce
| Cecha/Fakt | Opis |
|---|---|
| Pierwsza wzmianka | 981 r. (Latopis Nestora) |
| Prawa miejskie | 1389 r. |
| Najstarszy teatr amatorski w Europie | Fredreum (zał. 1869 r.) |
| Polska stolica | Fajek i Ludwisarstwa |
| Porównanie geograficzne | Leży na siedmiu wzgórzach (jak Rzym) |
| Największy w Europie | Suchy port (z Medyką i Żurawicą) |
| Noblista związany z miastem | Robert Barany (lekarz Twierdzy) |
Najczęściej Zadawane Pytania o Przemyśl
Z czego jest znany Przemyśl?
Przemyśl jest znany z bogatej, ponad tysiącletniej historii, bycia polską stolicą fajek i ludwisarstwa (dzwonów), posiadania najstarszego w Europie teatru amatorskiego („Fredreum”), a także z monumentalnej Twierdzy Przemyśl, która odegrała ważną rolę w I wojnie światowej. Miasto jest również kojarzone z postacią Józefa Szwejka, a także z kapitanem Henrykiem Jaskułą, pierwszym Polakiem, który samotnie opłynął świat bez zawijania do portów.
Jakim miastem jest Przemyśl?
Przemyśl to miasto na prawach powiatu, położone we wschodniej części województwa podkarpackiego. Jest to najstarsze miasto regionu i jedno z najstarszych miast Polski, które swój rozwój zawdzięcza korzystnemu położeniu geograficznemu. Jest to miasto o wielokulturowym dziedzictwie, położone na siedmiu wzgórzach, z licznymi zabytkami i pięknymi krajobrazami.
Kto założył miasto Przemyśl?
Według Jana Długosza, założycielem miasta był książę Przemysław, od którego imienia pochodzi nazwa miasta. Legenda głosi, że książę założył osadę w miejscu, gdzie upolował niedźwiedzicę, która to niedźwiedzica trafiła do herbu miasta. Choć początki osadnictwa są znacznie starsze, to z postacią Przemysława wiąże się ugruntowanie nazwy i symboliki miasta.
Czy Przemyśl był kiedyś ukraiński?
Przemyśl i jego okolice były przez wieki terenem osadnictwa mieszanego polsko-ukraińskiego. Historycznie, miasto i region znajdowały się pod wpływami różnych kultur i państwowości, w tym ruskiej (ukraińskiej) i polskiej. W okresie od września 1939 do czerwca 1941 roku, Przemyśl został podzielony między Związek Radziecki (część prawobrzeżna) a Niemcy (część lewobrzeżna). Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946, miała miejsce akcja wysiedlenia ludności ukraińskiej z Pogórza Przemyskiego do Ukraińskiej SRR, co znacząco zmieniło strukturę demograficzną regionu. Przemyśl nie był nigdy w pełni „ukraiński” w sensie przynależności państwowej do Ukrainy, ale był ważnym ośrodkiem kultury i życia Ukraińców w Polsce, z silnym komponentem ludności ukraińskiej w swojej historii.
Zainteresował Cię artykuł Przemyśl: Miasto z Duszą i Tysiącletnią Historią? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!