10/07/2021
Polska ziemia skrywa wiele fascynujących historii, a jedną z nich jest opowieść o ceramice, która towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Choć pytanie o najstarszą ceramikę w Polsce prowadzi nas w odległe czasy prehistorii, gdzie pierwsze naczynia gliniane pojawiały się wraz z rozwojem rolnictwa w epoce neolitu, to prawdziwą perłą w koronie polskiego rzemiosła ceramicznego jest bez wątpienia porcelana z Ćmielowa. Artykuł ten zabierze Cię w podróż przez wieki, skupiając się na historii, sekretach produkcji i niezwykłych atrakcjach związanych z tą legendarną manufakturą, która przez stulecia kształtowała polskie dziedzictwo ceramiczne.
Ćmielów: Serce Polskiej Porcelany
W sercu malowniczego województwa świętokrzyskiego, w niewielkiej miejscowości Ćmielów, bije serce polskiej porcelany. To właśnie tutaj, w jednej z najdłużej funkcjonujących wytwórni w Polsce, od ponad dwustu lat powstają arcydzieła, które zdobią stoły i wnętrza na całym świecie. Odwiedzenie Ćmielowa to nie tylko lekcja historii, ale także unikalna okazja, by na własne oczy zobaczyć, jak rodzi się piękno.
Historia Manufaktury w Ćmielowie: Od Fajansu do Europejskich Salonów
Początki manufaktury w Ćmielowie sięgają 1790 roku, kiedy to grupa lokalnych rzemieślników pod przewodnictwem zdolnego garncarza Wojtasa założyła niewielką wytwórnię. Początkowo skupiano się na produkcji fajansu, który szybko zdobył uznanie, zachwycając nawet samego księcia Józefa Poniatowskiego. Jednak prawdziwy przełom nastąpił pod koniec lat 30. XIX wieku, gdy właścicielem manufaktury został Gabriel Weiss. To on, stawiając na innowacje i sprowadzając najlepsze surowce z Francji, wprowadził ćmielowską porcelanę na europejskie salony.
Porcelana z Ćmielowa stała się synonimem luksusu i wyrafinowania. Jej wyjątkowość doceniono nawet na dworze carskim. W 1905 roku Car Mikołaj II złożył specjalne zamówienie na niezwykły serwis Matylda, charakteryzujący się filiżankami z kwadratowymi nóżkami. Serwis ten, podarowany ukochanej primabalerinie Matyldzie Krzesińskiej, jest jedyny w swoim rodzaju – jego formy zostały zniszczone, co czyni go bezcennym świadectwem tamtych czasów. Dziś, odwiedzając Ćmielów, mamy szansę podziwiać zarówno historyczne dzieła, jak i najnowsze kolekcje.
Sekrety Produkcji: Magia Cienkościennej Porcelany
Często zastanawiamy się, dlaczego porcelana jest tak cenna i wyjątkowa. Odpowiedź tkwi w niezwykle precyzyjnym i pracochłonnym procesie produkcji, który w Ćmielowie wciąż opiera się na tradycyjnych, ręcznych metodach. Przygotowanie jednej filiżanki może zająć nawet 40 godzin! Z każdych stu sztuk, do ostatniego etapu dotrwa średnio zaledwie osiem. To świadczy o rygorystycznej kontroli jakości i delikatności materiału.
Podstawą ćmielowskiej porcelany jest płynna masa, składająca się z trzech głównych składników:
- Glinka kaolinowa: 50% – nadaje plastyczność i biały kolor.
- Piasek kwarcowy: 25% – zapewnia twardość i odporność na temperaturę.
- Skaleń (miksowana kreda): 25% – odpowiada za szklistość i gładkość.
Masa ta jest wlewana do specjalnych form, gdzie tworzy naczynia lub figury o charakterystycznie cienkich ściankach. Następnie wyroby są suszone, a po tym etapie pokrywane różowym szkliwem, które po wypaleniu w temperaturze 1400 stopni Celsjusza (przez 10 godzin) staje się bezbarwne. Warto zaznaczyć, że w trakcie wypalania porcelana kurczy się aż o 18 procent. Niekiedy proces ten nie przebiega idealnie, a efekty takich "nieplanowanych przypadków" można podziwiać na specjalnej wystawie w Muzeum, co stanowi fascynujący wgląd w naturę tego materiału.
Prawidłowo wypalona ceramika trafia do malarni, gdzie utalentowani artyści ręcznie pokrywają ją wzorami zgodnie z projektami. Po malowaniu prace wracają do pieca na kolejne 4 godziny. Następnie są ponownie przenoszone do malarni, gdzie są złocone 24-karatowym złotem, by raz jeszcze trafić na ostatni wypał. Dopiero po tym etapie są gotowe do użytku.
To właśnie ten skomplikowany i wieloetapowy proces sprawia, że ćmielowska porcelana cienkościenna jest tak delikatna, lekka i wyjątkowa, w przeciwieństwie do porcelany przemysłowej. Każda autentyczna filiżanka czy talerzyk, od spodu, opatrzona jest różowym kwadracikiem z literką "A" – to znak Ćmielowa, potwierdzający jej oryginalność. Dodatkowo, często znajduje się tam numer pracownika, który wykonał dany przedmiot, co podkreśla indywidualny charakter każdego dzieła.
Żywe Muzeum Porcelany: Wystawy i Kolekcje
Serce manufaktury to bez wątpienia Żywe Muzeum Porcelany, które oferuje niezapomniane wrażenia. Zwiedzanie rozpoczyna się od wizyty w starym, zabytkowym piecu do wypalania ceramiki z 1937 roku – to właśnie tutaj magia staje się rzeczywistością. Przed wejściem do Muzeum, po prawej stronie, znajduje się intrygująca galeria małp, będąca wprowadzeniem do wewnętrznej wystawy „Piękne Małpy Europy” autorstwa Adama Spały, która stanowi głęboką metaforę przyszłości.
Muzeum gromadzi niezwykłe zbiory, w tym kolekcję polskiego fajansu z okresu od drugiej połowy XVII do XIX wieku, co stanowi cenne świadectwo ewolucji polskiej ceramiki. Dalej, zwiedzający mogą podziwiać piękną kolekcję porcelany, w tym wspomniany już serwis Matylda, a także przegląd najważniejszych serwisów, które powstały w Ćmielowie na przestrzeni ostatniego stulecia, w tym legendarne prace Lubomira Tomaszewskiego. Muzeum zaskakuje również drobnym zbiorem odkrytych podróbek oraz przeglądem porcelany europejskiej i światowej, co pozwala docenić unikalność ćmielowskich wyrobów w szerszym kontekście. W holu podziwiać można intrygującą kolekcję porcelanowych ikon oraz prace z cyklu „Piękne Małpy Europy”.
Ćmielów w Okresie Międzywojennym i Powojennym
Pozycja porcelany z Ćmielowa na rynku ugruntowała się w okresie międzywojennym. Wtedy to powstał słynny serwis „Empire”, który zdobił siedzibę prezydenta w Zamku Królewskim w Warszawie. W tym czasie tworzono również kolekcje w stylu art deco, takie jak „Kula”, „Lwów” i „Płaski”, które do dziś zachwycają swoją geometryczną elegancją.
Okres powojenny, mimo szarzyzny PRL-u, był czasem awangardowych projektów, które wyróżniały się na tle ówczesnej rzeczywistości. Było to możliwe dzięki wybitnym projektantom, takim jak Wincenty Potocki i Lubomir Tomaszewski, których marzeniem było tworzenie pięknej sztuki użytkowej. Z tego okresu pochodzą znane serwisy kawowe „Goplana”, „June”, „London” i „Ina”, a także urocze porcelanowe figurki, które dziś są prawdziwym rarytasem kolekcjonerskim i świadectwem artystycznej wolności w trudnych czasach.
Praktyczne Warsztaty: Stwórz Własne Arcydzieło
Jedną z najbardziej angażujących części wizyty w Ćmielowie są warsztaty, podczas których każdy uczestnik ma szansę stworzyć własną, małą porcelanową różyczkę. To fascynujące doświadczenie, które pozwala zrozumieć delikatność i specyfikę masy porcelanowej – w przeciwieństwie do plasteliny, twardnieje ona pod wpływem ciepła, co wymaga niezwykłej precyzji i szybkości w obróbce. Prowadząca warsztaty pani cierpliwie pokazuje, jak podzielić masę i uformować kwiat, a także co zrobić z nim dalej. Na zakończenie warsztatów każdy uczestnik otrzymuje piękny prezent – porcelanową filiżankę do kawy, która będzie wspaniałą pamiątką.
Zwiedzanie i Koszty: Planowanie Wizyty w Ćmielowie
Wizyta w Ćmielowie, wraz z warsztatami, to doskonały pomysł na jednodniową wycieczkę. Całe zwiedzanie zajmuje kilka godzin, a po nim można zrelaksować się w muzealnej kawiarni, delektując się kawą w filiżance wartej nawet 3 tysiące złotych, złoconej 24-karatowym złotem. To wyjątkowa okazja, by poczuć prawdziwy luksus.
Obok muzeum znajduje się sklep, w którym można podziwiać, a nawet zakupić, niezwykłe i często bardzo kosztowne serwisy – najdroższy z nich to bagatela 120 tysięcy złotych! Na szczęście, dla osób z mniejszym budżetem, dostępne są również urocze pamiątki, takie jak magnesy z projektami tancerek Tomaszewskiego, które są dostępne dla każdego. Niezwykłą wartością Muzeum Porcelany z Ćmielowa są przewodnicy, którzy z pasją opowiadają o historii i procesie tworzenia. Szczególnie polecana jest Pani Kasia, której opowieści o ćmielowskiej porcelanie są niezapomniane.
Cennik biletów (orientacyjny):
| Rodzaj biletu | Cena za 1 osobę |
|---|---|
| Normalny | 49 zł |
| Ulgowy | 45 zł |
| Rodzinny (2+1) | 129 zł |
| Grupy (za osobę) | 42 zł |
Galeria Sztuki i Inne Atrakcje Świętokrzyskie
Jeśli masz więcej czasu, koniecznie skieruj swoje kroki na ostatnie piętro manufaktury, gdzie mieści się galeria sztuki, prezentująca ciekawe wystawy okresowe. Podczas naszej wizyty mieliśmy okazję podziwiać wyjątkową wystawę rzeźby nieżyjącego już Lubomira Tomaszewskiego, który przez lata tworzył projekty dla manufaktury w Ćmielowie. Choć w latach 60. wyjechał na stałe do Nowego Jorku, po upadku PRL wznowił współpracę z Ćmielowem. Na wystawie można było zobaczyć jego unikalne prace, głównie z drewna i metalu, które świadczą o jego niezwykłym talencie. W galerii spotkaliśmy również prace prof. Pawła Orłowskiego, poświęcone w całości człowiekowi, co od lat stanowi wyróżnik jego twórczości.
Województwo świętokrzyskie obfituje w atrakcje, a wizyta w Ćmielowie to tylko jedna z wielu. Region ten oferuje bogactwo zabytków, pięknych krajobrazów i miejsc do aktywnego wypoczynku, co czyni go idealnym celem na weekendową lub dłuższą wycieczkę.
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
- Czym jest porcelana z Ćmielowa?
- Porcelana z Ćmielowa to wysokiej jakości porcelana cienkościenna, produkowana ręcznie w jednej z najstarszych i najbardziej prestiżowych manufaktur w Polsce, działającej od 1790 roku. Charakteryzuje się delikatnością, lekkością i unikalnym procesem produkcji.
- Jak długo działa fabryka w Ćmielowie?
- Manufaktura w Ćmielowie działa nieprzerwanie od 1790 roku, co czyni ją jedną z najdłużej funkcjonujących wytwórni porcelany w Polsce.
- Co wyróżnia produkcję porcelany w Ćmielowie?
- Wyróżnia ją przede wszystkim ręczny proces tworzenia, długi czas produkcji (do 40 godzin na filiżankę), użycie specjalnej masy z kaolinu, kwarcu i skalenia, wieloetapowe wypalanie w wysokich temperaturach (1400°C) oraz ręczne malowanie i złocenie 24-karatowym złotem. Porcelana kurczy się o 18% podczas wypalania.
- Czy można zwiedzić manufakturę w Ćmielowie?
- Tak, przy manufakturze działa Żywe Muzeum Porcelany, które oferuje zwiedzanie z przewodnikiem, możliwość podziwiania starych pieców, wystaw historycznych kolekcji oraz współczesnych dzieł sztuki. Dostępne są również warsztaty.
- Czym jest serwis Matylda?
- Serwis Matylda to unikalny serwis porcelanowy zamówiony w 1905 roku przez Cara Mikołaja II dla primabaleriny Matyldy Krzesińskiej. Wyróżnia się filiżankami na kwadratowych nóżkach. Jego formy zostały zniszczone, co czyni go jedynym takim serwisem na świecie.
- Jakie warsztaty są dostępne w Ćmielowie?
- Podczas warsztatów w Ćmielowie można nauczyć się tworzyć porcelanową różyczkę, poznając przy tym specyfikę pracy z masą porcelanową. Na zakończenie warsztatów uczestnicy otrzymują pamiątkową filiżankę.
Zainteresował Cię artykuł Tajemnice Ćmielowskiej Porcelany: Historia i Magia Tworzenia? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!