Karczew: Od Starożytności po Współczesność

Karczew, malowniczo położony nad rzeką Wisłą, to miejsce, którego historia sięga tysięcy lat wstecz, przenosząc nas w czasy, gdy po tych ziemiach wędrowali paleolityczni łowcy reniferów. Od pradawnych kultur, przez okresy panowania szlacheckich rodów, po burzliwe wydarzenia XX wieku, Karczew niezmiennie odgrywał ważną rolę w dziejach Mazowsza. Poznajmy fascynującą opowieść o tym, jak ewoluowała ta niezwykła osada, stając się miastem o bogatym dziedzictwie i niezłomnym duchu.

Czasy Najdawniejsze: Ślady Pradawnych Kultur

Paleolit: Łowcy Reniferów nad Wisłą

Najstarsze ślady bytności człowieka na obszarze dzisiejszego Karczewa i jego okolic sięgają odległych 11 tysięcy lat. To właśnie wtedy, po znacznym ochłodzeniu klimatu i rozprzestrzenieniu się tundry, na te tereny przybyli paleolityczni łowcy reniferów. Ich wędrówka była ściśle związana z migracjami tych zwierząt, których dieta opierała się na porostach, w tym chrobotku reniferowym, obficie występującym w ówczesnej tundrze. Łowcy ci, znani jako ludność kultury świderskiej (lub cyklu mazowszańskiego), osiedlali się głównie w dogodnych miejscach nad rzekami, tworząc na ziemiach polskich setki obozowisk. Ich obecność w rejonie Karczewa jest potwierdzona licznymi znaleziskami, szczególnie w okolicach ujścia Świdra do Wisły. Najwięcej artefaktów i pozostałości po tych pradawnych mieszkańcach odnaleziono w Świdrach Małych, Górkach w Józefowie oraz w Świdrach Wielkich. Rzadsze, lecz równie cenne odkrycia pochodzą z terenów rozciągających się pomiędzy Karczewem a wsią Całowanie, świadcząc o szerokim zasięgu ich aktywności na tych ziemiach.

Mezolit: Koczowniczy Tryb Życia i Pierwsze Osady

Około 8000 lat temu na ziemiach polskich zakończyła się epoka paleolitu, ustępując miejsca średniej epoce kamienia – mezolitowi. Nastąpiło znaczące ocieplenie klimatu, a lodowiec stopniowo wycofał się na północ, pociągając za sobą stada reniferów. Chociaż część ludności podążyła za migrującymi zwierzętami, większość pozostała na tych ziemiach, kontynuując koczowniczy tryb życia. Zmienił się jednak sposób pozyskiwania pożywienia – choć polowania nadal odgrywały istotną rolę, zbieractwo zyskało na znaczeniu. Ludność mezolityczna zakładała tymczasowe, ale trwałe osady, w których mieszkano przez kilka miesięcy lub lat. Przykładem takich osad są odkrycia we wsi Całowanie, gdzie zlokalizowano pozostałości dwóch okrągłych szałasów, zamieszkiwanych przez dwie rodziny. Te prymitywne, lecz funkcjonalne budowle były zagłębione w ziemi i otoczone kamieniami, a w ich wnętrzu rozpalano ogniska. Najczęściej takie obozowiska lokalizowano nad brzegami rzek, co ułatwiało rybołówstwo – ważne źródło pożywienia. Ślady tych nadrzecznych siedzib odkryto m.in. w Brzezince, Ostrówcu, Rosłonkach, Wygodzie, Sobiekursku i Piotrowicach, co świadczy o gęstym zaludnieniu tych terenów w tamtym okresie.

Neolit: Rewolucja Rolnicza i Nowe Kultury

Przełom w dziejach tych ziem nastąpił około 6500 lat temu wraz z pojawieniem się pierwszych kultur neolitycznych. Ci nowi przybysze, półosiadli rolnicy, stopniowo wypierali i zastępowali dawnych mezolitycznych myśliwych. Neolityczne społeczności zajmowały się uprawą roli, czasem także hodowlą zwierząt, a co najważniejsze – opanowały sztukę lepienia naczyń z gliny. Mimo tych innowacji, narzędzia nadal wykonywano wyłącznie z kamienia. Jako pierwsza na tereny dzisiejszej Polski, w tym w okolice Karczewa, dotarła kultura ceramiki wstęgowej rytej, wywodząca się z południa, znad Dunaju. Chociaż w rejonie Karczewa odnaleziono zaledwie jedno stanowisko związane z tą kulturą, świadczy to o jej obecności. Ludność ta wprowadziła uprawę zbóż takich jak pszenica, jęczmień, żyto, a także roślin strączkowych jak groch czy soczewica, oraz lnu.
Kolejną falą neolitycznych osadników, która około 5700 lat temu dotarła na ziemie polskie, w tym do okolic Karczewa, była kultura pucharów lejkowatych. W tym okresie na dużą skalę prowadzono wydobycie i przetwarzanie krzemienia, co świadczy o zaawansowaniu technologicznym. Społeczności tej kultury budowały imponujące, olbrzymie kamienno-ziemne grobowce, znane jako megality kujawskie lub polskie piramidy. W rejonie Karczewa ich przedstawiciele zamieszkiwali przede wszystkim tereny dzisiejszych Świdrów Wielkich i Małych, Otwocka Małego, Janowa, Ostrówca, Całowania i Brzezinki, pozostawiając po sobie liczne ślady.
Około 3100 roku p.n.e. na ziemie polskie, z północnej Europy, przybyły koczownicze plemiona z kręgu kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej, utrzymujące się głównie z myślistwa. Ich obecność w okolicach Karczewa była dość liczna, choć niezbyt długa. Przykładem jest osada zlokalizowana we wsi Brzezinka.
Późny neolit przyniósł na ziemie polskie kulturę ceramiki sznurowej. Jej przedstawiciele prowadzili pastersko-nomadzki tryb życia, byli biegli w jeździe konnej i w walce, posługując się kamiennymi toporami. Charakteryzowały ich amfory turyńskie, często znajdowane na stanowiskach archeologicznych. Ślady tej kultury odnaleziono m.in. w Świdrach Wielkich, Woli Karczewskiej oraz w północnej części samego Karczewa.

Epoka Brązu i Żelaza: Rozwój Technologiczny i Nowe Społeczności

Około 1800 roku p.n.e. na ziemiach polskich rozpowszechnił się nowy, rewolucyjny surowiec – brąz, z którego coraz częściej wytwarzano broń i narzędzia, zapoczątkowując tym samym nową erę – epokę brązu. Osadnictwo wczesnej epoki brązu bardzo szybko rozprzestrzeniało się na nowe tereny, w tym na okolice Karczewa, gdzie jednak wciąż żywe były tradycje kultury ceramiki sznurowej. Z biegiem czasu, z kultur będących spadkobiercami tej ostatniej, rozwinęła się kultura trzciniecka, która objęła swoim zasięgiem ziemie nad wschodnią i środkową Wisłą, sięgając aż po Dniepr. Ludy epoki wczesnego brązu, w tym także przedstawiciele kultury trzcinieckiej, zajmowały się przede wszystkim uprawą roli i hodowlą zwierząt, co świadczy o dalszym postępie w osiadłym trybie życia. W czasach brązu w okolicach Karczewa najgęściej zaludnione były tereny rozciągające się od Świdrów Małych aż po Całowanie, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów należących obecnie do Otwocka Wielkiego i Małego, Wygody, Brzezinki oraz Ostrówca.
Na przełomie epoki brązu i żelaza, ziemie od Hiszpanii aż po Karpaty i rzekę Bug objęła kultura łużycka. Jej przedstawiciele, dawniej utożsamiani z Prasłowianami, charakteryzowali się budowaniem dużych, otwartych osad, które stanowiły centra życia społecznego. Mimo że ich obecność w okolicach Karczewa była znacząca, związane z nimi stanowiska zostały zbadane jedynie powierzchownie. Materiały archeologiczne związane z kulturą łużycką, odkryte w Karczewie przez Ludwika Sawickiego w 1948 roku, są obecnie przechowywane w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie, stanowiąc cenne źródło wiedzy o tamtych czasach.

Epoka Żelaza: Okres Halsztacki, Lateński i Rzymski

Epoka żelaza rozpoczęła się umownie około 700 roku p.n.e., kiedy to na ziemie zajmowane przez plemiona kultury łużyckiej spadł najazd koczowniczych Kimmerów. To właśnie oni przyczynili się do rozpowszechnienia żelaza w Europie. Kimmerowie, wraz ze swoją kulturą, zmieszali się z ludami łużyckimi, które odtąd zaczęły budować ufortyfikowane grody, takie jak słynny Biskupin. Epokę żelaza dzieli się na kilka okresów, z których najwcześniejszy to okres halsztacki, nazwany od stanowiska Halstatt w Austrii. Przez większość tego okresu Mazowsze, a więc i okolice Karczewa, było zajmowane przez kulturę łużycką, której badaniami w XX wieku zajmował się Jerzy Głosik.
Po upadku kultury łużyckiej, pod koniec okresu halsztackiego, tereny Karczewa objęła kultura grobów kloszowych, która uformowała się w dolinie środkowej Wisły. Nazwa tej kultury pochodzi od charakterystycznej formy grobów popielnicowych, które były przykrywane dużym naczyniem zasobowym, przypominającym klosz. Na czas występowania tej kultury przypada drugi okres epoki żelaza – tak zwany okres lateński. To właśnie w tym okresie w Europie powstała i rozwijała się cywilizacja Celtów, która rozprzestrzeniła się również na ziemie polskie. Badania tego okresu są szczególnie trudne, ponieważ pozostałości osad są często nieuchwytne, a cmentarzyska, zalegające płytko pod ziemią, łatwo ulegają zniszczeniu. Mimo to, niektóre z odkrytych cmentarzysk znaleziono m.in. na północy Karczewa, we wsi Brzezinka czy w Całowaniu. Niewątpliwie jednak najwięcej nekropolii z tego okresu znajduje się pod Otwockiem Wielkim.
W III i II wieku p.n.e. plemiona kultury grobów kloszowych były stopniowo wypierane przez napierającą ludność tzw. kultury przeworskiej, która jest utożsamiana z należącymi do ludów germańskich Wandalami. Mimo że osiedlili się oni na ziemiach polskich, pozostawali pod silnymi wpływami Celtów. W tamtych czasach na Mazowszu i w Górach Świętokrzyskich powstawały wielkie ośrodki hutnicze, co świadczy o rozwoju metalurgii. Wzrósł także handel z rozwijającą się republiką rzymską, która importowała znad Bałtyku przede wszystkim bursztyn. Na Mazowszu, w związku z rozwojem handlu, poziom życia społeczeństwa znacznie się podniósł, o czym świadczą liczne znaleziska, w tym odnaleziony w okolicach Świdrów Wielkich rzymski srebrny denar cesarza Trajana. Zaczęto sprowadzać lub wytwarzać narzędzia, broń i ozdoby z żelaza. W okolicach Karczewa odnaleziono liczne osady z tego okresu, jednak żadna z nich nie została dokładnie zbadana. Powierzchowne badania przeprowadzili w 1988 roku Stanisław Zapaśnik i Stefan Woyda. Odkryto również duży piec wapienniczy, datowany na początek naszej ery, używany w procesie wytopu żelaza z rud darniowych jako reduktor fosforu, osłabiającego żelazo. To znalezisko może świadczyć o istnieniu nad Wisłą ośrodka hutniczego, co potwierdzają inne odkrycia, takie jak przepalona glina ze wsi Janów czy bryłki żużla ze wsi Sobiekursk.
Pod koniec II wieku n.e. ludność kultury przeworskiej została wyparta z ziem mazowieckich przez wędrujące grupy germańskich Gotów. Po ich szybkim odejściu, ziemie polskie pozostały wyludnione aż do VI-VII wieku, kiedy to ze wschodu przybyli na nie Słowianie.

Okres Wczesnośredniowieczny: Powrót Słowian

Jak wspomniano, po odejściu Gotów i wcześniejszej ludności kultury przeworskiej, ziemie polskie pozostawały wyludnione. Dopiero w VI i VII wieku na te tereny przybyły ze wschodu liczne plemiona Słowian, zapoczątkowując nową erę osadnictwa. Z tamtych czasów pochodzi kilka grobów całopalnych, o których wspominał w 1966 roku „Rocznik Warszawski”, odkrytych prawdopodobnie w okolicach Śródborowa, a także pozostałości osady z okolic Całowania. Jest wielce prawdopodobne, że znaleziska te są pochodzenia słowiańskiego. Mimo że przez kolejne wieki okolice Karczewa były zamieszkane przez słowiańskie plemię Mazowszan, nie odnaleziono tam żadnych znaczących pozostałości po nich. Nie jest to jednak zaskakujące, biorąc pod uwagę, że średnia gęstość zaludnienia w tym okresie wynosiła zaledwie 4–5 osób na kilometr kwadratowy. Ta demograficzna 'pustka' zaczęła się zapełniać w XII-XIII wieku, kiedy to Mazowsze, będące od X wieku częścią państwa Piastów, aktywnie uczestniczyło w rozbiciu dzielnicowym, stopniowo stając się osobnym księstwem, co sprzyjało rozwojowi osadnictwa i organizacji społecznej.

Czasy Nowożytne: Rozwój i Zmiany Właścicieli

Karczew Własnością Wita z Dudy

Dynamiczny rozwój Karczewa, który rozpoczął się co najmniej w XV wieku, był w dużej mierze zasługą jego dogodnego położenia nad Wisłą. Krzyżowało się tu kilka ważnych szlaków handlowych, w tym droga wiodąca z południa, przez Osieck i Całowanie, dalej na północ, nad Bałtyk, oraz szlak z Rusi Kijowskiej, przez Czersk, na zachód. Równie starą miejscowością co Karczew była nieistniejąca już dziś Duda, której właścicielami był ród Duckich herbu Jasieńczyk. Pierwszymi znanymi przedstawicielami tego rodu byli bracia Wit, Jan i Zbrosław – prokurator warszawski. Pełniona przez Zbrosława funkcja świadczy o wysokiej pozycji rodu wśród mazowieckiej szlachty. Z historią Karczewa spośród trzech braci najbardziej związany jest Wit, który najpóźniej w 1421 roku objął urząd stolnika czerskiego, a wkrótce potem stał się właścicielem omawianej wsi. Oprócz Karczewa i Dudy, do włości Wita należało również Otwocko (dzisiejszy Otwock Wielki), Miedzechów oraz kilka innych wiosek. Wit w ciągu swojego życia miał trzy żony: Wichnę, z którą miał synów Piotra i Pawła; Katarzynę, matkę Jana, Zdziechny, Agnieszki i Wita; oraz Beatę, z którą doczekał się Marcina, Wojciecha, Stefana, Pachny, Mścichny, Małgorzaty i siódmego, nieznanego z imienia dziecka. 24 lutego 1428 roku Wit, prawdopodobnie pod wpływem swojej trzeciej żony, dokonał podziału swoich dóbr pomiędzy synów. Sam zatrzymał dla siebie i potomstwa urodzonego z Beaty Karczew, Miedzechów i trzecią część Otwocka Wielkiego. Synowie z pozostałych małżeństw (Piotr, Paweł, Jan i Wit) otrzymali Dudę oraz kilka wsi, jednak musieli oddać ojcu wszystkie dobra ruchome (złoto, srebro itp.). W ten sposób potomkowie Wita i Beaty, którzy otrzymali Karczew, przyjęli nazwisko Karczewscy, podczas gdy pozostali potomkowie zachowali nazwisko Duccy, dając początek czterem gałęziom tego rodu.

Pod Rządami Karczewskich: Narodziny Miasta

W połowie XVI wieku Karczew był własnością Franciszka i Jana Karczewskich, synów Marcina, wojskiego czerskiego, którego ojcem był Marcin, syn Wita z Dudy. Ich żonami były Małgorzata i Barbara Duckie. Szesnastowieczny Karczew był prężnie rozwijającą się osadą, skupioną wokół kościoła pod wezwaniem św.św. Wita i Bartłomieja, stojącego na rozległym pagórku, gdzie obecnie znajduje się Stare Miasto. Osada ta leżała niedaleko traktu wiodącego do tzw. Przewozu Karczewskiego – ważnej przeprawy na Wiśle. Przy kościele znajdował się plac targowy, wokół którego stały liczne karczmy, a także warsztaty rzemieślnicze, m.in. szewskie, kołodziejskie i kowalskie. Na rynku regularnie prowadzono targi, co świadczyło o żywym handlu. Marzeniem braci Karczewskich było przekształcenie tej typowo rolniczo-rzemieślniczej osady w pełnoprawne miasto. Dokonał tego król Polski Zygmunt I Stary, nadając Karczewowi prawa miejskie w sobotę, 21 kwietnia 1548 roku.
Wraz z uzyskaniem praw miejskich rozpoczął się okres bardzo szybkiego rozwoju Karczewa. Wisłą spławiano przez miasto do Gdańska cenne towary, takie jak drewno, zboże, węgiel drzewny i popiół. W mieście zatrzymywali się również kupcy i wędrowcy podróżujący jednym z dwóch szlaków krzyżujących się kilka kilometrów na południe od Karczewa – szlakiem łączącym Ruś z zachodem oraz Pomorze i Warszawę z Małopolską, a dalej z Czechami i Węgrami. Wkrótce przy kościele bracia Karczewscy wznieśli murowaną kaplicę, nazwaną od ich nazwiska – Karczewską. Powstała także szkoła parafialna, w której rektorem był Andrzej z Sobikowa, a kantorem jego brat Walenty. W 1563 roku wzniesiono przytułek dla ubogich i szpital, co świadczyło o rosnącej trosce o społeczność. Niestety, rozwój miasta został na pewien czas zahamowany przez pożar, który strawił część domostw oraz drewniany kościół. Aby umożliwić odbudowę Karczewa, mieszkańcy zostali zwolnieni od podatków na kilka lat. Wkrótce wzniesiono nowy kościół pod wezwaniem św. Wita. W tym czasie w Karczewie osiedliło się również kilka rodzin pochodzenia mołdawskiego, wzbogacając lokalną społeczność.

Melchior Walbach i Bielawscy: Nowi Gracze na Scenie

W nieznanym czasie przed 1603 rokiem w Karczewie powstała kolejna kaplica, tym razem ufundowana przez Melchiora Walbacha, syna Jakuba de Lauga. Walbach, który wcześniej otrzymał tytuł szlacheckiego i nabył wiele ziem w okolicach Karczewa i Czerska, dążył do zdobycia dobrej reputacji wśród okolicznego społeczeństwa, czemu miała służyć fundacja kapliczki. W 1601 roku, po przedwczesnej śmierci swojego syna, Baltazara, Walbach ustanowił opiekunem swoich czworga wnucząt: Jana, Baltazara, Anny i Zofii, Jana Karczewskiego, syna Jana, który wraz z bratem Franciszkiem władał w drugiej połowie XVI wieku Karczewem. Pozostałymi opiekunami zostali Jan i Wojciech Glinieccy. Walbach zmarł wkrótce potem, w 1603 roku.
Pod koniec XVI wieku Karczew i okoliczne ziemie były podzielone pomiędzy rody Karczewskich (na czele z Franciszkiem, synem Jana, wnukiem Wita) i Bielawskich (na czele z Janem Bielawskim). Stosunki między tymi dwoma rodami nie układały się najlepiej, jednak wszelkie konflikty zakończyły się w 1605 roku, kiedy Andrzej (Adrian) Karczewski, syn Franciszka, syna Jana (który ongiś współrządził miastem wraz z bratem Franciszkiem), pojął za żonę Dorotę Bielawską. W 1623 roku właściciel dóbr karczewskich Marcin Bielawski przekazał swemu synowi Wawrzyńcowi Sobiekursko (Sobiekursk), a w 1632 roku sam Karczew. W 1667 roku, lub jak podają niektóre źródła w 1663 roku, synowie Wawrzyńca, Jerzy i Konstanty, sprzedali te ziemie Franciszkowi Janowi Bielińskiemu, co zapoczątkowało kolejny ważny rozdział w historii miasta.

Karczew Własnością Bielińskich: Okres Świetności i Wojny

Ród Bielińskich wywodził się z ubogiej szlachty ciechanowskiej, a ich nazwisko pochodzi od wsi Bielina, położonej na ziemi ciechanowskiej. Na Mazowszu zjawili się w XVII wieku, już jako ród zasłużony i zamożny. W 1663 lub 1667 roku Franciszek Jan Bieliński stał się właścicielem dóbr otwockich, w skład których wchodziło m.in. miasto Karczew. Jan Franciszek zmarł w 1685 roku, a schedę po nim przejął jego syn Kazimierz Ludwik, który poślubił Ludwikę z domu Morsztyn, córkę słynnego poety i sekretarza królewskiego Jana Andrzeja Morsztyna. Prawdopodobnie w prezencie dla niej Kazimierz sfinansował budowę pałacu w podkarczewskim uroczysku Rokola, na sztucznej wyspie, którą utworzyli tureccy jeńcy, według legendy wzięci do niewoli po bitwie pod Wiedniem. Wykonano to poprzez przekopanie kanału przez cypel wrzynający się w jezioro. Pałac był trzykondygnacyjną, późnobarokową budowlą, obecnie uznawaną za zabytek, świadczący o dawnej świetności tych ziem.
W latach 1700–1721 trwała III wojna północna, w której po jednej stronie stanęły Szwecja, Hetmańszczyzna i Imperium Osmańskie, po drugiej zaś Dania, Saksonia, Rosja, Hanower i Rzeczpospolita. W tamtych czasach na ziemiach karczewskich i otwockich doszło do wielu dramatycznych wydarzeń związanych z trwającą wojną. W 1703 roku w pobliżu Karczewa przeprawiły się przez Wisłę wojska saskie, kierując się na Warszawę. W tym samym roku, 26 lipca, koło Karczewa 20-osobowy oddział szwedzki został zaatakowany przez tysiąc konnych Sasów. Chociaż Szwedzi wydawali się być bez szans, na pomoc przybył im kapitan prowadzący oddział liczący 150 konnych. Z jego pomocą udało im się zabić 30 Sasów i rozproszyć resztę. Niektórzy z uciekających utonęli w Wiśle. Polegli zostali pochowani na piaszczystych wzgórzach – tzw. „Osinach”, a miejsce pochówku przez długi czas miejscowa ludność zwała „niemieckim cmentarzem”. W 1704 roku, niedaleko Przewozu Karczewskiego, w okolicach dzisiejszej ulicy Wiślanej, przeprawiły się przez Wisłę kolejne wojska szwedzkie. W wyniku ich przemarszu i potyczek stoczonych z Sasami, Karczew i jego okolice zostały znacząco wyniszczone.
W tym burzliwym okresie o władzę w Polsce walczyli popierany przez Sasów August II Mocny i popierany przez Szwedów Stanisław Leszczyński. Zdarzyło się, że obaj władcy przebywali wtedy zaledwie kilkanaście kilometrów od siebie: August II w pałacu Bielińskich, których był przyjacielem, a Stanisław Leszczyński w Karczewie. Wraz z Augustem Sasem do pałacu w Otwocku Wielkim przybył także car Piotr I Wielki. Tam obaj władcy omawiali plany rozbioru Rzeczypospolitej. Początkowo plan ten nie powiódł się, jednak do rozbiorów doszło kilkadziesiąt lat później, również z udziałem Bielińskich.
W 1713 roku zmarł Kazimierz Ludwik Bieliński. Z małżeństwa z Ludwiką Morsztynówną doczekał się czterech córek i dwóch synów, spośród których starszy – Franciszek – odziedziczył po nim ziemie otwockie oraz starostwo czerskie i garwolińskie. W przeciwieństwie do ojca, Franciszek nie przebywał w pałacu na wyspie w Otwocku Wielkim, lecz zamieszkiwał w Warszawie, robiąc karierę polityczną. Udało mu się zdobyć tytuły cześnika koronnego, podskarbiego ziem pruskich, w 1732 roku marszałka nadwornego koronnego, a w 1742 roku marszałka wielkiego koronnego. Ponadto został starostą brodnickim, grójeckim i osieckim. Podczas gdy Franciszek wraz z poślubioną w 1730 roku Henryettą z Przebendowskich, wdową po Janie Mikołaju Radziwille, zamieszkiwał w Warszawie, pałac na wyspie był siedzibą najpierw siostry Bielińskiego, Franciszki Denhoffowej, kochanki króla Augusta II, a następnie jego brata Michała, który w 1725 roku z woli króla poślubił Marię Rutowską, nieślubną córkę monarchy i jego kochanki – Turczynki Marii Aurory von Spiegel. Franciszek przejął pałac w Otwocku Wielkim w 1732 roku, po czym rozpoczął jego przebudowę, nadając mu nowy blask.
Bieliński był surowym, ale też sprawiedliwym człowiekiem, który dbał o swoje dobra. Wybudował m.in. nowy most nad fosą zamkową w Czersku za własne pieniądze, wydając nań 24000 złotych polskich. Był zwolennikiem i sprzymierzeńcem Augusta II Mocnego i jego syna Augusta III z dynastii Wettynów. Mimo czasowego pogorszenia się stosunków między monarchami a magnatem, ostatecznie poprawiły się one, czego dowodem jest wydany w 1757 roku „Przywilej na jarmarki miastu Karczewowi od najjaśniejszego króla Jego Mości Augusta III nadana”, który zezwolił na odbywanie się w mieście licznych jarmarków. W imieniu miasta Karczewa przywilej podpisali rajcowie: Paweł Trzaskowski, Wojciech Olszewski, Józef Olszanka, Franciszek Zakrzewski, Tomasz Laskus i Roch Siwak.
Przez całe swoje życie Franciszek Bieliński nie doczekał się potomka: jego małżonka zmarła po krótkiej chorobie 17 stycznia 1755 roku o godzinie 15. W 1757 roku Bieliński rozpoczął stopniowe przekazywanie swoich dóbr bratankowi, Franciszkowi III, synowi Michała i Tekli z Pepłowskich. Kilka lat później, w 1760 roku, otrzymał jeszcze Order Świętego Stanisława, rok później został podkomorzym nadwornym Augusta III, a w 1713–14 lub 1715 roku uhonorowany został Orderem Orła Białego, co świadczyło o jego wysokiej pozycji i zasługach.
Jako pierwsze własnością Franciszka III Bielińskiego stało się przekazane mu przez stryja na przełomie lat 50. i 60. XVIII wieku starostwo czerskie. Trzy lata później doszło do jego ślubu z marszałkówną wielką litewską Krystyną Sagnuszkówną. Mimo wielu starań Franciszek nigdy nie dorównał pod względem wpływów i potęgi swoim poprzednikom. Do jego dokonań należy zaliczyć napisanie dzieła „Sposób nauczania opisany w 15 pismach, które posłał do Komisji Edukacji Narodowej anonimowy autor” oraz wejście w skład wymienionej Komisji. Bieliński starał się ratować podupadające dobra otwockie i karczewskie. Chcąc to zrobić, nadał 23 czerwca 1768 roku miastu Karczew nowe przywileje. W przywileju tym ustanowił także herb miasta – Junoszę, będący dotąd herbem rodu Bielińskich. W imieniu Karczewa dokument podpisali Paweł Trzaskowski, Roch Siwak, Wojciech Olszewski, Jan Woicehowski (Wojciechowski), Franciszek Zakrzewski, Józef Olszanka, Franciszek Broniszewski oraz Tomasz Laskus. Franciszek III Bieliński był wielkim patriotą i dobroczyńcą, słynnym m.in. z bezinteresownego dostarczania żywności do wygłodzonej podczas oblężenia Warszawy. W 1784 roku został pisarzem wielkim koronnym, a w 1794 roku wziął udział w insurekcji kościuszkowskiej jako generał-major, kwatermistrz dywizji Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego i generała Józefa Zajączka, co podkreśla jego zaangażowanie w sprawy narodowe.

Okres Zaborów: Upadek i Nowe Początki

Karczew Własnością Wojciecha Sulimierskiego i Kurtzów

Na przełomie XVIII i XIX wieku ród Bielińskich okres swojej świetności miał już za sobą. Ich dobra były zadłużone na ponad 1,9 miliona złotych, co świadczyło o poważnych problemach finansowych. W 1805 roku należące do Bielińskich ziemie, w tym Karczew, Karczówka, Duda, Przewóz, Grzanki, Świder, Górki, Otwock Wielki, Otwock Zagórny, Nadbrzeż, Wola Sobiekurska, Glinki, Całowanie, Radwanków, Kępa Radwankowska, Kępa Gliniecka, Pogorzel, Piotrowice, Łukówiec, Tabor, Lasek, Ostrowik oraz część Dąbrówki, zostały sprzedane za 2880000 złotych byłemu sędziemu ziemiańskiemu województwa łęczyckiego, Wojciechowi Sulimierskiemu. Był on panem dóbr karczewskich i otwockich przez ponad 20 lat, jednak nie zdołał przywrócić im dawnej świetności. Pałac w Otwocku Wielkim był od jakiegoś czasu opuszczony i popadał w ruinę. W 1809 roku, przed bitwą pod Ostrówkiem, stacjonowały tam wojska Księstwa Warszawskiego pod dowództwem Michała Sokolnickiego. Ostatecznie Wojciech Sulimierski, nie będąc w stanie uratować zadłużonego majątku, wystawił go na licytację. Nabył go w 1828 roku Jan Jerzy Kurtz III, co zapoczątkowało kolejny okres w historii Karczewa.
Kurtzowie byli rodem wywodzącym się z Saksonii, który przybył do Polski na przełomie XVII i XVIII wieku i bardzo szybko uległ polonizacji. Jan Jerzy Kurtz III, syn Jana Jerzego I, nie długo był panem ziemi otwockiej, zmarł bowiem zaraz po jej nabyciu w 1828 roku. Majątek trafił w ręce Jana Kostki Władysława, jego bratanka, który w 1845 roku poślubił swoją siostrę stryjeczną, córkę Jana Jerzego II, Anielę Kurtz. Wraz z żoną Jan Kostka Władysław szybko rozpoczął odnowienie pałacu w Otwocku Wielkim. Pod okiem architekta Jana Teofila Scarboniego zbudowano nowy, ogniotrwały dach, odbudowano zniszczone wieże i wymieniono stropy, co świadczyło o dużej inwestycji w odzyskanie dawnego blasku. W 1848 roku narodził się syn Jana, Zygmunt Kurtz. Dalsze prace nad renowacją pałacu przerwała śmierć Anieli Kurtz w 1857 roku. Jej małżonek, Jan Kostka Władysław, zmarł 18 lat później, w 1875 roku. Wtedy, na wieść o śmierci ojca, do domu powrócił pobierający nauki w Szwajcarii, a od 1873 roku w Paryżu, syn zmarłego – Zygmunt. W 1884 roku założył w dobrach otwockich największy w Królestwie Polskim sad owocowy, liczący ponad 20 tysięcy drzew. Zygmunt zarabiał ogromne pieniądze, handlując owocami, w które zaopatrywał Warszawę i Petersburg. W jego sadach pracę znalazły dziesiątki mieszkańców okolicznych wsi i miasteczek, ucząc się nowoczesnych metod gospodarowania. Z inicjatywy Kurtza powstała szkółka wyplatania koszyków i spółdzielnia koszykarska, a wiklinę pozyskiwano z rozległych wysp na Wiśle. Mimo ogromnego wysiłku, Zygmuntowi nie udało się uratować upadających, zadłużonych dóbr. Próbował nawet zarabiać, wycinając w latach 1886–1887 ogromne obszary lasów w ziemi karczewskiej i osieckiej, łącznie ponad 2100 mórg. Zygmunt Kurtz był miłośnikiem muzyki. W swoim pałacu w Otwocku Wielkim zebrał znaczną kolekcję zapisów nutowych, niestety rozproszoną w czasie I wojny światowej. Po długiej chorobie, która pochłonęła znaczną część dochodów z dóbr otwockich, Zygmunt Kurtz zmarł 4 maja 1917 roku, zamykając tym samym kolejny rozdział w dziejach Karczewa.

II Wojna Światowa: Czas Próby

W czasie II wojny światowej Karczew, którego mieszkańcy od lat specjalizowali się w przerobie i handlu mięsem, stał się głównym źródłem zaopatrzenia okupowanej Warszawy w mięso i wyroby mięsne. W gwarze okupacyjnej był przez to żartobliwie nazywany „Prosiakowo”. Dokonywano tam uboju bydła i trzody chlewnej spędzanych nocami z okolicznych miejscowości, a mięso nielegalnie przewożono (szmuglowano) do okupowanej stolicy kolejką jabłonowską, co było aktem odwagi i walki o przetrwanie w trudnych warunkach.
Podczas okupacji hitlerowskiej, 1 grudnia 1940 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców Karczewa. Przebywało w nim około 700 Żydów, stłoczonych w tragicznych warunkach. W styczniu 1941 roku zostali oni wywiezieni do getta w Warszawie, a stamtąd do obozu zagłady Treblinka II, gdzie zostali zamordowani, co stanowi jedną z najciemniejszych kart w historii miasta. W lipcu 1941 roku w Karczewie utworzono również obóz pracy dla ludności żydowskiej. Więźniowie, około 200 osób, wykonywali ciężkie roboty melioracyjne i pracowali przy pogłębianiu rzeki Jagodzianki. Obóz ten został zlikwidowany w sierpniu 1943 roku, a jego historia jest kolejnym świadectwem okrucieństwa wojny.

Czasy Współczesne: Odnowa i Rozwój

Po burzliwych latach wojny Karczew powoli wracał do normalności. Niestety, w 1869 roku, jeszcze w okresie zaborów, Karczew utracił prawa miejskie, co było częstym zjawiskiem po Powstaniu Styczniowym. Pod koniec XIX wieku nastąpiło jednak ożywienie gospodarcze, a miasto zaczęło słynąć z rzeźnictwa i wyrobu wędlin, kontynuując swoje mięsne tradycje. W 1939 roku Karczew liczył 4 tysiące mieszkańców. Podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku oraz pod koniec 1944 roku toczyły się tutaj zacięte walki z Niemcami o dostęp do Wisły, co ponownie przypomniało o strategicznym położeniu miejscowości. W 1958 roku Karczew zyskał status osiedla, a już rok później, w 1959 roku, ponownie otrzymał status miasta, co było ważnym krokiem w jego powojennej odbudowie i rozwoju. W tym okresie wybudowano również nowoczesny kombinat przemysłu mięsnego, umacniając pozycję Karczewa jako ośrodka przetwórstwa mięsnego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego, po czym weszło w skład nowo utworzonego powiatu otwockiego w województwie mazowieckim.

Ile Mieszkańców Ma Karczew?

Warto zaznaczyć, że w dostarczonych materiałach historycznych odnaleziono informację o liczbie mieszkańców Karczewa w 1939 roku, która wynosiła wówczas 4 tysiące. Natomiast aktualna liczba mieszkańców Karczewa nie została podana. Wiadomo jednak, że powiat otwocki, w skład którego wchodzi Karczew, liczy obecnie ponad 126 tysięcy mieszkańców. Powiat ten, obejmujący obszar 615 km², składa się z ośmiu gmin, w tym Karczewa, Celestynowa, Józefowa, Kołbieli, Osiecka, Sobienie-Jezior, Wiązowny oraz Otwocka.

Kluczowe Okresy i Wydarzenia w Historii Karczewa

Okres Historyczny	Orientacyjny Czas	Kluczowe Kultury/Wydarzenia
Paleolit	Ok. 11 tys. lat temu	Kultura świderska, pierwsi łowcy reniferów
Mezolit	Ok. 8 tys. lat temu	Koczowniczy tryb życia, rozwój zbieractwa, osady nadrzeczne
Neolit	Ok. 6,5 tys. lat temu	Pojawienie się rolnictwa, kultury ceramiki wstęgowej, pucharów lejkowatych, sznurowej
Epoka Brązu	Ok. 1800 p.n.e.	Rozwój metalurgii, kultura trzciniecka, rolnictwo i hodowla
Epoka Żelaza	Ok. 700 p.n.e. - II w. n.e.	Kultura łużycka, grobów kloszowych, wpływy rzymskie (handel, hutnictwo)
Wczesne Średniowiecze	VI-VII w. n.e.	Przybycie Słowian (Mazowszanie), ponowne zaludnienie
Czasy Nowożytne	XV-XVIII w.	Własność Karczewskich, nadanie praw miejskich (1548), panowanie rodu Bielińskich, wojny północne
Okres Zaborów	XVIII-XIX w.	Własność Sulimierskich i Kurtzów, utrata praw miejskich (1869), rozwój sadownictwa
II Wojna Światowa	1939-1945	"Prosiakowo", getto, obóz pracy, walki o Wisłę
Czasy Współczesne	Po 1945	Odzyskanie praw miejskich (1959), rozwój przemysłu mięsnego

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Kiedy Karczew otrzymał prawa miejskie?

Karczew otrzymał prawa miejskie 21 kwietnia 1548 roku z rąk króla Polski Zygmunta I Starego.

Kto był pierwszym właścicielem Karczewa w czasach nowożytnych?

W czasach nowożytnych, najpóźniej w 1421 roku, Karczew stał się własnością Wita z Dudy, a później jego potomków, którzy przyjęli nazwisko Karczewscy.

Dlaczego Karczew nazywano "Prosiakowem" podczas II wojny światowej?

Podczas II wojny światowej Karczew był głównym źródłem zaopatrzenia Warszawy w mięso i wyroby mięsne, ponieważ jego mieszkańcy specjalizowali się w przerobie i handlu mięsem. Stąd w gwarze okupacyjnej żartobliwie nazywano go "Prosiakowem".

Kiedy Karczew utracił i ponownie odzyskał prawa miejskie?

Karczew utracił prawa miejskie w 1869 roku, a ponownie otrzymał status miasta w 1959 roku. Wcześniej, w 1958 roku, zyskał status osiedla.

Czy w Karczewie istniało getto podczas II wojny światowej?

Tak, 1 grudnia 1940 roku Niemcy utworzyli w Karczewie getto dla około 700 żydowskich mieszkańców, którzy w styczniu 1941 roku zostali wywiezieni do getta w Warszawie, a stamtąd do obozu zagłady Treblinka II.

Jaka była rola rzeki Wisły w rozwoju Karczewa?

Wisła odegrała kluczową rolę w rozwoju Karczewa. Jej dogodne położenie nad rzeką sprawiło, że krzyżowały się tam szlaki handlowe, a przez miasto spławiano drewno, zboże i inne towary do Gdańska. Brzegi Wisły były również miejscem starożytnych osad i potyczek wojennych.

Zainteresował Cię artykuł Karczew: Od Starożytności po Współczesność? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!