Sztuka na Wazach Greckich: Okno na Antyk

Malowana ceramika starożytnych Greków, tworzona w okresie od około 1000 do 300 roku p.n.e., stanowi unikalne i niezrównane zjawisko w historii sztuki europejskiej. W żadnej innej dziedzinie sztuki antycznej nie mamy tak bliskiego wizualnego kontaktu z dawnymi mieszkańcami Hellady, ani tak dogłębnego wglądu w ich wierzenia, codzienne zajęcia czy nawet sposób postrzegania rzeczywistości. Te naczynia, będące zarówno przedmiotami użytkowymi, jak i prawdziwymi dziełami sztuki, ewoluowały od prostych, abstrakcyjnych wzorów do złożonych, narracyjnych scen, które do dziś fascynują badaczy i miłośników antyku.

Początkowo, w okresach protogeometrycznym i geometrycznym, cała powierzchnia naczynia pokrywana była abstrakcyjnymi wzorami, starannie dobranymi, aby podkreślić jego kształt i poszczególne części. Jednakże to w późniejszych epokach – orientalizującej, czarnofigurowej i czerwonofigurowej – nastąpiła rewolucja. Głównym elementem dekoracji stały się naturalistyczne przedstawienia ludzi i zwierząt, rozmieszczane przede wszystkim na brzuścu naczynia. To właśnie attyccy rzemieślnicy-twórcy waz odegrali kluczową rolę w rozpowszechnieniu tematyki figuralnej na niespotykaną dotąd skalę, z dominującą rolą scen mitologicznych. Dzięki analizie tych waz możemy śledzić stopniowy postęp w opanowywaniu anatomii ludzkiego ciała, a także coraz bardziej realistyczne ujęcie szat, pozycji, gestów i wyrazów twarzy postaci. Malarze greccy wykazywali niezwykłą umiejętność wkomponowywania przedstawień w ścisłe ramy pola przeznaczonego do dekoracji, co było szczególnie trudne z uwagi na krzywizny powierzchni naczyń, wymagające od artysty odpowiednich skrótów czy wydłużeń. Jednym z najtrudniejszych zadań było wpisanie postaci ludzkiej w obraz o ramie w kształcie koła, co świadczy o ich mistrzostwie kompozycyjnym.

Kulturowe Znaczenie i Tajemnice Przeszłości

Malowana ceramika grecka zajmowała szczególnie istotne miejsce w wytwórczości artystycznej starożytnych Greków aż do schyłku IV wieku, a właściwie początku III wieku p.n.e., kiedy to około 320 roku p.n.e. wykonano ostatnie attyckie wazy czerwonofigurowe, a ogólna produkcja ustaje około 280 roku p.n.e. (według W. Dobrowolskiego). Była to dziedzina sztuki, która jakościowo wyróżniała kulturę grecką spośród innych cywilizacji starożytnych, gdyż w żadnej innej nie spotyka się takiego bogactwa motywów i tak wysokiego poziomu artystycznego malowideł dekorujących naczynia. Dziś podkreśla się również fakt, że starogreccy artyści wypracowali w sztuce sposób narracji stosowany przez długi czas w kulturze zachodnioeuropejskiej, a ich przedstawienia skupiały się nie tylko na ogólnym przekazie, lecz także na charakterystycznych szczegółach ówczesnej codzienności.

Co więcej, z uwagi na to, że większość wielkoformatowego malarstwa Greków nie zachowała się do naszych czasów, sceny malowane na ceramice stanowią dziś najlepsze źródło informacji o nim. Dostarczają wiedzy o rozwoju innych technik malarskich, a nawet o nieistniejących już dziełach malarstwa ściennego czy malowidłach na płótnie lub drewnie. Niemniej jednak malarstwo wazowe dostarcza tu jedynie częściowej wiedzy, będąc w istocie miniaturami z kolorystyką ograniczoną do skąpych barwników wytrzymałych na proces wypalania.

Geograficzny Zasięg i Szlaki Handlowe

Kulturowe znaczenie tego zjawiska podkreśla jego zasięg geograficzny, który znacznie wykraczał poza macierzystą Grecję. Rozmieszczenie śladów ceramiki Greków pozwala odtwarzać ich starożytne szlaki handlowe i przebieg migracji. To rozprzestrzenienie zasadniczo pokrywa się z zasięgiem ówczesnego osadnictwa greckiego, a więc poza kontynentalną Helladą obejmuje zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej, wyspy egejskie (włącznie z Kretą i częścią Cypru), a także zasiedlone później obszary tzw. Wielkiej Grecji – kolonie nadczarnomorskie na wschodzie i południową Italię z Sycylią na zachodzie, wraz z północnoafrykańską Cyrenajką i kolonią Naukratis w delcie Nilu.

Warsztaty ceramiczne w tych regionach nierzadko wykształcały własną, charakterystyczną stylistykę (np. styl Fikelura w Milecie), a nawet formy (np. w ceramice południowoitalskiej). Ponadto malowana ceramika grecka, jako wyrób eksportowy (choć masowy eksport zaistniał dopiero w VII wieku p.n.e.), docierała do italskiej Etrurii (tzw. wazy pontyjskie), na Bliski Wschód, do Egiptu i Afryki Północnej. Odnotowano jej znaleziska nie tylko w Hiszpanii czy południowej Francji, lecz także na Kaukazie, a nawet w bogatych pochówkach celtyckich. Sam fakt odnajdywania ceramiki greckiej w całym basenie śródziemnomorskim dowodzi, że była ona artykułem handlu na szeroką skalę, a dostosowywanie się do rynku zbytu jest wymownym świadectwem istotnej roli ekonomicznej tej gałęzi rzemiosła. Należy przy tym odróżnić zapotrzebowanie na same obiekty, tj. naczynia jako zastawę kuchenno-stołową, i na ich zawartość (np. oliwę i wino w amforach czy pachnidła toaletowe w aryballosach, alabastronach itp.).

Twórcy i Ich Miana: Anonimowi Mistrzowie

Istnieje pogląd, że liczne z zachowanych waz nigdy nie służyły do codziennego użytku, pełniąc jedynie funkcje dekoracyjne. Dlatego w wypadku garncarstwa artystycznego garncarze i malarze sygnowali swe dzieła. Jednakże stosunkowo nieliczni spośród twórców waz umieszczali na nich swe sygnatury, które pojawiają się na początku VI wieku p.n.e. – najpierw w pracowniach korynckich, potem w ateńskich. Artysta opatrywał wówczas swe imię inskrypcją egrapsen (namalował) – co zapoczątkował malarz Sofilos, lub epoiesen (wykonał) w przypadku garncarza. Do niewielu, których rzeczywiste imię jest znane, należą m.in. Eksekias, Oltos, Duris, Hermonaks czy Nikostenes. Wiadomo, że niektórzy z nich byli zarazem garncarzami (czyli właścicielami warsztatu ceramicznego) i malarzami (np. Amazis, Eutymides, Andokides, Brygos, Tlezon).

Malarzowi anonimowemu nierzadko tworzy się dziś miano od garncarza, z którym długotrwale był twórczo związany (np. Malarz Lysippidesa czy Malarz [garncarza] Menona, znany teraz jako Psjaks). Na ogół jednak twórcy malunków wazowych pozostali nieznani. Dla ich utożsamienia i odróżnienia nadaje im się miana związane z wyobrażonymi szczególnymi postaciami (np. Malarz Boreasza, Malarz Niobidów), istotnymi scenami (Malarz Gigantomachii paryskiej, Malarz Pożaru Troi) bądź z charakterystycznym obiektem (Malarz Trzciny, Malarz Odlewni). Niekiedy miano pochodzi od pierwszego właściciela wazy (Malarz Tyszkiewicza, Malarz Szuwałowa), znacznie częściej – od miejsca (muzeum lub kolekcji), w którym naczynie jest przechowywane – jak w przypadku Malarza Berlińskiego, Malarza Villa Giulia, Malarza Aberdeen, Malarza Karlsruhe itd. Dość rzadko wiąże się ono z miejscem znalezienia wazy (np. Mistrz Amfory z Dipylonu) bądź z nazwiskiem badacza-odkrywcy (np. Malarz Lewisa, Malarz Hirschfelda). Obecnie w przypadku anonimowości twórcy nader często nadawane mu jest miano od konkretnego naczynia, na podstawie którego wyróżniono jego autorską tożsamość (Malarz Würzburg 232, Londyn E342). Autorstwo prac kilku twórców o zbliżonych cechach artystycznych ujmowane jest zbiorczo jako np. Grupa Dejaniry, Grupa Golvol, Grupa Otcheta.

Ewolucja Stylów Malarstwa Wazowego

Pośród różnych stylów malarstwa wazowego, takich jak geometryczny (m.in. wazy dipylońskie) czy ceramika orientalizująca (głównie koryncka), szczególne miejsce zajęło (ze względu na swą długo niewyjaśnioną technikę wyrobu) malarstwo czarnofigurowe i czerwonofigurowe (zapoczątkowane około 520 roku p.n.e.). Już samo odejście od orientalizującej polichromii oznaczało przewagę surowej Attyki nad wielobarwną Jonią. Z kolei w przeciwieństwie do techniki czarnofigurowej z jej sylwetowym stylem, czerwonofigurowa stwarzała artystom większe możliwości w zakresie dokładniejszego odtwarzania muskulatury ciała i pełniejszego studium draperii, w efekcie dając większą indywidualizację postaci. Właśnie naczynia z tego okresu reprezentują dla znawców najwyższą wartość w historii greckiej ceramiki.

Ponadto spotykane są wówczas i tzw. naczynia bilingwiczne, czyli dekorowane odmienną, dwojaką techniką po każdej stronie (np. amfory tyrreńskie) oraz całkowicie czarnopokostowane. Natomiast technika wyrobu naczyń białogruntowanych, wypracowana u schyłku VI wieku p.n.e., a upowszechniona w ciągu dwóch następnych stuleci, polegała na pobieleniu powierzchni naczynia, na którą nanoszono rysunek, dodatkowo pokrywany we fragmentach żywszymi barwami (czerwień, zieleń); ta polichromia przyjęła się zwłaszcza w wyrobie niewielkich lekytów grobowych dekorowanych odpowiadającą temu tematyką.

Właściwe style obejmują nie tylko zmiany w technice wyrobu, ale i zróżnicowanie w zakresie sposobu dekoracji związanej z charakterem sztuki danego okresu. Do szczególnie wyróżnionych kierunków należą m.in.: styl protogeometryczny, styl czerwonofigurowy surowy, styl czerwonofigurowy swobodny, styl czerwonofigurowy bogaty, styl kerczeński oraz styl Gnathia.

W przodującej pod względem produkcji waz Attyce ostatecznie wykształcono rodzaj dekoracji o przejrzystym układzie zgodnym z budową (tektoniką) naczynia. W okresie panowania stylu geometrycznego był to prosty układ poziomych pasów ornamentacyjnych pokrywających całe naczynie. Częstokroć, zgodnie z tendencją określaną jako horror vacui, artyści unikali pozostawiania wolnej przestrzeni, szczelnie ją wypełniając ornamentem o abstrakcyjnych wzorach geometrycznych, oddanych z prawie matematyczną dokładnością – lub nader schematycznych, lecz zaczerpniętych już ze świata naturalnego (sylwetki ludzi i stworzeń).

W okresie stylu orientalizującego układ ten staje się przejściowo swobodniejszy, wraz z wprowadzeniem sylwetowo malowanych i ukazywanych szeregowo postaci realnych zwierząt oraz stworzeń mitycznych (sfinksy, syreny, trytony), rozmieszczonych wprawdzie też w pasach (fryzach) obejmujących naczynie, ale gęsto przetykanych ornamentem wypełniającym, głównie w postaci rozet. Oprócz bogatej ornamentyki charakterystyczna jest także różnorodność kolorystyczna – wielobarwność przypominająca tkaniny wschodnie, najwidoczniej dobrze znane ówczesnym greckim artystom.

W początkach VI wieku p.n.e., kiedy „orientalne” motywy zwierzęce stopniowo zastępuje w ceramice orientalizującej (a następnie czarnofigurowej) postać ludzka, zaczyna się również ustalać zróżnicowanie pól dekoracyjnych – po każdej stronie wyodrębniony obraz figuralny, otoczony zdobieniami w postaci palmet, meandrów, pąków lotosu itp., podkreślających podział konstrukcyjny całego obiektu. Przejściowo istotne znaczenie zyskuje metopa – wydzielone pole, w którym zawarta jest kompozycja figuralna, będąca najczęściej sceną mitologiczną lub (później coraz częściej) rodzajową. Układ ten utrwala się jako ogólnie przestrzegany i w ceramice czerwonofigurowej, w której jednak stopniowo doskonalony jest pod względem artystycznym. W okresie hellenistycznym malarstwo wazowe staje się pełnoprzestrzenne, niemal perspektywiczne, a same naczynia po wypaleniu zdobi się nawet wielobarwnie, na ogół w tonacji pastelowej (polichromicznie) (np. ceramika typu Hadra). W istocie tendencja ta zwiastuje jednak upadek greckiego malarstwa wazowego.

Formy Naczyń Malowanych i Ich Przeznaczenie

Kształty malowanej ceramiki greckiej do dziś budzą uznanie swą prostotą i szlachetnością, będąc – dzięki logice i funkcjonalizmowi – wynikiem doskonałego przystosowania do pełnionych zadań. Dlatego też dały początek wielu formom stosowanym dotychczas w ceramice i szkle. Podobnie jak kształty, które przy całej różnorodności były skrupulatnie przystosowane do przewidzianej funkcji, tak i ich dekoracja harmonizowała z wypukłą powierzchnią. Malarze przejawiali wysokie umiejętności w pokrywaniu tej powierzchni scenami często stanowiącymi bardzo skomplikowane kompozycje.

Antyczny twórca starał się tak rozmieścić ornamentykę i przedstawione sceny oraz postacie, aby uwydatnić poszczególne części naczynia, a tym samym jego budowę. W istocie kształt naczynia narzucał artyście swoiste ujęcie wyobrażanej sceny, a nawet dobór tematyczny. Tak więc lebes i lutroforę cechują tematy związane z obrzędami zaślubin, na hydriach przeważają sceny z życia domowego kobiet (zwłaszcza związane z wodą), na kantarosach – sceny dionizyjskie, kyliksy i skyfosy zdobią motywy uczt i biesiadników, zaś amfory panatenajskie wyróżniają sceny rozgrywanych konkurencji sportowych. O przeznaczeniu starogreckiej wazy świadczy zatem najlepiej ona sama, tzn. jej kształt, a niejednokrotnie – także jej dekoracja.

Według tego kryterium pokaźną liczbę znanych form można podzielić na kilka grup:

Kategoria Naczyń	Przykłady i Przeznaczenie
Naczynia do przechowywania i przenoszenia płynów (zasobowe)	pitos, kados, amfora, hydria, pelike, olpe, lagynos
Naczynia do płynów mieszanych	krater, dejnos, psykter, stamnos
Naczynia do picia lub czerpania	fiale, kyliks, kantaros, ryton, mastos, skyfos, kotyle, kyatos, kalatos, lagynos, ojnochoe
Naczynia toaletowe	aryballos, alabastron, lekyt, eksaleiptron, epichysis
Naczynia kultowe	lutrofora, lebes (lebes gamikos), kernos, chous, koton, nestoris, thymiaterion, trozella (także ryton, lekyt, epichysis, lekanis, plemochoe, eksaleiptron)
Inne ceramiczne obiekty użytkowe	epinetron, pyksis, askos, lekanis, plemochoe, lekana; pinaks, amis; (niedekorowane): chytra, eschara, kakkabe, klibanos, olla, teganon

Większość tych nazw, przekazanych przez starożytnych autorów (pisarzy i leksykografów), została przez XIX-wiecznych badaczy połączonych z poszczególnymi typami naczyń odkrywanych podczas wykopalisk. Ponieważ opisy starożytnych są bardzo powierzchowne i niekiedy sprzeczne, wiadomo, iż niektóre stosowane współcześnie nazwy z pewnością są błędne. Należy więc przyjąć istnienie pewnej umowności w nazwach tradycyjnie dotąd używanych w nauce. Każda waza dwuimadłowa określana jest ogólnie jako diota.

Najczęściej Zadawane Pytania

1. Dlaczego greckie wazy są tak ważne dla zrozumienia starożytnej Grecji?

Greckie wazy są niezwykle ważne, ponieważ stanowią jedno z nielicznych zachowanych źródeł wizualnych, które oferuje nam bezpośredni wgląd w życie codzienne, wierzenia, mitologię, a nawet stroje i obyczaje starożytnych Greków. Wiele scen na wazach przedstawia szczegóły, które nie są opisane w tekstach literackich ani nie zachowały się w innych formach sztuki, zwłaszcza w malarstwie monumentalnym, które w większości zaginęło.

2. Jakie były główne techniki malowania waz i czym się różniły?

Główne techniki to: technika czarnofigurowa i czerwonofigurowa. W technice czarnofigurowej postacie malowano czarnym pokostem na tle naturalnej, czerwonej gliny, a detale ryto, co dawało sylwetowy efekt. Technika czerwonofigurowa, wynaleziona później, odwróciła ten schemat: tło pokrywano czarnym pokostem, a postacie pozostawiano w kolorze gliny, co pozwalało na rysowanie detali pędzelkiem i uzyskanie większej precyzji w oddawaniu anatomii, fałd szat i ekspresji. Istniała też technika białogruntowana, polegająca na pokrywaniu naczynia białą warstwą, na której malowano barwnymi farbami, często używana do lekytów grobowych.

3. Czy wszyscy twórcy waz byli znani z imienia?

Niestety, większość twórców malunków wazowych pozostaje anonimowa. Tylko nieliczni artyści, głównie od VI wieku p.n.e., sygnowali swoje prace, używając inskrypcji egrapsen (namalował) dla malarzy i epoiesen (wykonał) dla garncarzy. Współcześni badacze, aby zidentyfikować i odróżnić anonimowych artystów, nadają im umowne miana, często pochodzące od miejsca znalezienia wazy (np. Malarz Berliński), charakterystycznej sceny (np. Malarz Niobidów) lub nawet od garncarza, z którym współpracowali (np. Malarz Lysippidesa).

Zainteresował Cię artykuł Sztuka na Wazach Greckich: Okno na Antyk? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!