Czy Włocławek nadal tworzy porcelanę?

Włocławek, miasto o bogatej historii przemysłowej i artystycznej, od dziesięcioleci nierozerwalnie kojarzone jest z ceramiką. Kiedy myślimy o włocławskich wyrobach, najczęściej przychodzi nam na myśl charakterystyczny, ręcznie malowany fajans. Jednakże, w kontekście tak bogatej tradycji, często pojawia się pytanie: czy Włocławek produkował, a może nadal produkuje, porcelanę? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta i prowadzi nas przez zawiłe losy włocławskiego rzemiosła, pełne wzlotów, upadków i niezwykłych powrotów do korzeni.

Aby zrozumieć pełen obraz, musimy cofnąć się w czasie do momentu, gdy przemysł ceramiczny we Włocławku przechodził dynamiczne zmiany. Kluczowym okresem były lata po 1973 roku, kiedy to połączone zakłady we Włocławku przyjęły nazwę Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej. To właśnie w tym czasie, pod jednym szyldem, produkowano nie tylko słynny fajans, ale również porcelit i, co najważniejsze dla naszego pytania, porcelanę. Oznacza to, że Włocławek miał swoje miejsce na mapie producentów porcelany, choć być może nie w takiej skali i z taką rozpoznawalnością, jak ośrodki pokroju Ćmielowa czy Wałbrzycha. Produkcja porcelany we Włocławku była częścią szerszego portfolio zakładów, które dążyły do zaspokojenia różnorodnych potrzeb rynku, oferując wyroby o różnych właściwościach i przeznaczeniu.

Niestety, jak wiele innych zakładów przemysłowych w Polsce w okresie transformacji ustrojowej, Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej nie przetrwały. Ich upadek oznaczał koniec pewnej epoki i, co najbardziej bolesne dla lokalnej społeczności i miłośników ceramiki, zniknięcie włocławskiego fajansu z rynku na całą dekadę. Był to czas, gdy wydawało się, że unikalna tradycja, pielęgnowana przez pokolenia rzemieślników, bezpowrotnie odejdzie w zapłość. Jednakże, historia włocławskiej ceramiki miała być pisana dalej, a jej kolejny rozdział okazał się świadectwem determinacji i pasji do rzemiosła.

Na szczęście, historia Włocławka to nie tylko opowieść o upadkach, ale także o niezwykłych powrotach. W 2001 roku, dzięki inicjatywie Ewy i Jerzego Szanowskich, którzy sami pracowali w dawnych zakładach, oraz we współpracy z Janem Rinkiem – cenionym ekspertem i byłym dyrektorem ostatniej Fabryki Porcelany we Włocławku – podjęto decyzję o wznowieniu produkcji. Jednakże, ta nowa inicjatywa skupiła się na wskrzeszeniu najbardziej ikonicznego dla regionu wyrobu, czyli włocławskiego fajansu. Małżeństwo Szanowskich z Janem Rinkiem, czerpiąc z bogatego doświadczenia i głębokiej znajomości lokalnych tradycji, zdecydowało się na powrót do korzeni, stawiając na unikalność i artystyczną wartość fajansu. W tym celu zakupili dawną cegielnię na włocławskiej Falbance, która po niezbędnych adaptacjach stała się nowym domem dla odradzającej się ceramiki. Działalność została oficjalnie otwarta w lipcu 2002 roku, dając nadzieję na kontynuację dziedzictwa.

Obecnie więc, choć Włocławek ma w swojej historii produkcję porcelany, współczesna, odrodzona ceramika włocławska koncentruje się przede wszystkim na fajansie. Jest to świadomy wybór, podyktowany chęcią zachowania i rozwijania najbardziej rozpoznawalnego i cenionego elementu lokalnego dziedzictwa ceramicznego. Warto jednak zrozumieć, czym różnią się te trzy typy ceramiki – fajans, porcelit i porcelana – aby w pełni docenić różnorodność, która kiedyś charakteryzowała włocławskie zakłady.

Fajans to rodzaj ceramiki o porowatym, białym lub lekko kremowym czerepie, który dla uzyskania wodoodporności i estetyki musi być pokryty warstwą szkliwa. Włocławski fajans słynie z bogatego, ręcznego zdobienia, często w charakterystyczne wzory roślinne, kwiatowe bukiety czy stylizowane motywy ludowe. Jest wypalany w niższych temperaturach niż porcelana, co sprawia, że jest mniej odporny na uszkodzenia mechaniczne, ale jednocześnie pozwala na łatwiejsze formowanie i malowanie.

Porcelit jest materiałem pośrednim między fajansą a porcelaną. Charakteryzuje się znacznie większą twardością i mniejszą nasiąkliwością niż fajans, dzięki wypałowi w wyższych temperaturach. Jego czerep jest spiekany, co czyni go bardziej wytrzymałym, choć nadal nie osiąga on przezroczystości i delikatności prawdziwej porcelany. Porcelit był często wykorzystywany do produkcji naczyń stołowych codziennego użytku, które wymagały większej odporności.

Porcelana to z kolei najbardziej szlachetny i wymagający w produkcji rodzaj ceramiki. Jej czerep jest biały, spiekany i, co najważniejsze, przezroczysty w cienkich warstwach. Wykonana z kaolinu, kwarcu i skalenia, wypalana jest w bardzo wysokich temperaturach, co nadaje jej niezwykłą twardość, odporność na zarysowania i wysoką estetykę. Włocławska porcelana z przeszłości, choć mniej znana niż fajans, świadczyła o zaawansowaniu technologicznym i dążeniu zakładów do produkcji wyrobów najwyższej jakości.

Poniższa tabela przedstawia kluczowe różnice między tymi materiałami, pomagając usystematyzować wiedzę na ich temat:

Cecha	Fajans	Porcelit	Porcelana
Surowce bazowe	Glinki, kwarc, skaleń	Glinki, kwarc, skaleń, gliny ognioodporne	Kaolin, kwarc, skaleń
Temperatura wypału	Ok. 900-1100°C	Ok. 1200-1300°C	Ok. 1300-1450°C
Przezroczystość	Brak (nieprzezroczysty)	Brak (nieprzezroczysty)	Tak (w cienkich warstwach)
Twardość i wytrzymałość	Mniejsza (łatwo się tłucze)	Średnia (trwalszy niż fajans)	Bardzo wysoka (najbardziej trwała)
Porowatość czerepu	Duża (wymaga szkliwienia)	Niska	Brak (nieporowata)
Wygląd	Często z grubą warstwą szkliwa, intensywne barwy	Mniej delikatny niż porcelana, jednolity kolor	Delikatny, biały, lśniący, często zdobiony
Główne zastosowanie	Naczynia stołowe, ozdoby, płytki	Naczynia stołowe, armatura sanitarna	Naczynia stołowe, figurki, izolatory
Obecność w historii Włocławka	Dominujący, obecny do dziś	W przeszłości produkowany	W przeszłości produkowana

Dziś Włocławek z dumą kontynuuje tradycję fajansu, pielęgnując unikalne wzornictwo i techniki ręcznego malowania, które uczyniły go rozpoznawalnym na całym świecie. Współczesne wyroby, choć zakorzenione w przeszłości, często czerpią z nowych inspiracji, tworząc most między historią a nowoczesnością. Opowieść o włocławskiej ceramice to zatem nie tylko historia produkcji, ale także historia ludzi – ich pasji, wytrwałości i niezachwianej wiary w wartość rzemiosła. Mimo że produkcja porcelany we Włocławku jest już pieśnią przeszłości, jej dziedzictwo pozostaje ważnym elementem bogatej ceramicznej mozaiki miasta, przypominając o jego wszechstronności i dynamicznym rozwoju na przestrzeni lat.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Czy Włocławek obecnie produkuje porcelanę?
Nie, współczesna, odrodzona produkcja ceramiczna we Włocławku, prowadzona m.in. przez Ewę i Jerzego Szanowskich, koncentruje się na tradycyjnym fajansie. Choć w przeszłości, konkretnie w Włocławskich Zakładach Ceramiki Stołowej (od 1973 roku), wytwarzano również porcelanę.

Co to jest fajans włocławski i dlaczego jest tak znany?
Fajans włocławski to unikalny rodzaj ceramiki, charakteryzujący się ręcznym malowaniem w specyficzne, często florystyczne wzory. Jego popularność wynika z wysokiej jakości artystycznej, oryginalnego wzornictwa i bogatej historii, która stała się symbolem rzemiosła regionu.

Kto wznowił produkcję ceramiki we Włocławku po jej upadku?
Produkcję fajansu we Włocławku wznowili Ewa i Jerzy Szanowscy, którzy sami byli związani z dawnymi zakładami. Współpracowali oni z Janem Rinkiem, byłym dyrektorem ostatniej Fabryki Porcelany we Włocławku, co podkreśla ciągłość i szacunek dla dawnych tradycji.

Czym różni się fajans od porcelany?
Główne różnice to skład surowcowy, temperatura wypału, porowatość i przezroczystość. Fajans jest porowaty, wymaga szkliwienia i jest wypalany w niższych temperaturach, zaś porcelana jest spiekana, nieporowata, często przezroczysta i wypalana w znacznie wyższych temperaturach, co czyni ją twardszą i bardziej delikatną wizualnie. Szczegółowe porównanie znajdziesz w tabeli powyżej.

Jak długo fajans włocławski był nieobecny na rynku po upadku zakładów?
Po upadku Włocławskich Zakładów Ceramiki Stołowej, fajans włocławski zniknął z mapy produkcji na około dziesięć lat, zanim został ponownie wskrzeszony w 2002 roku.

Zainteresował Cię artykuł Czy Włocławek nadal tworzy porcelanę?? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!