Historia Włocławskich Fabryk Fajansu i Porcelany

Włocławek, miasto położone nad Wisłą, przez dziesięciolecia był niekwestionowanym centrum polskiej produkcji ceramicznej, a w szczególności słynnego fajansu. Historia włocławskich fabryk to barwna opowieść o przedsiębiorczości, innowacjach, ale także o wyzwaniach i przemianach dziejowych, które na zawsze odcisnęły piętno na losach tego rzemiosła. Od skromnych początków w drugiej połowie XIX wieku, przez okresy dynamicznego rozwoju, wojenne zawirowania, aż po czasy powojennego scentralizowania i współczesne próby odrodzenia tradycji – włocławski fajans i porcelana to świadectwo bogatego dziedzictwa kulturowego i przemysłowego.

Pionierskie Lata: Pierwsze Włocławskie Fabryki Fajansu (1873-1880)

Początki włocławskiej ceramiki sięgają roku 1873, kiedy to przy ulicy Żelaznej (obecnie ul. Kościuszki) założono pierwszą znaczącą Włocławską Fabrykę Wyrobów Fajansowych. Był to śmiały krok w rozwoju lokalnego przemysłu, choć nie pozbawiony wyzwań. Materiał do produkcji, szlachetną glinkę fajansową, sprowadzano wówczas z odległego Halle w Niemczech, co świadczyło o ówczesnych trudnościach w pozyskiwaniu surowców na miejscu. Niestety, dynamiczny rozwój zakładu został brutalnie przerwany przez tragiczny pożar w 1880 roku, który doszczętnie zniszczył fabrykę, stawiając pod znakiem zapytania przyszłość włocławskiej ceramiki.

Era Józefa Teichfelda i Ludwika Asterbluma: Nowe Otwarcie i Rozwój (1882-Początek XX wieku)

Zgliszcza fabryki nie oznaczały jednak końca marzeń o włocławskim fajansie. Już w 1882 roku, zaledwie dwa lata po pożarze, przedsiębiorczy Józef Teichfeld i Ludwik Asterblum nabyli zniszczony zakład. To właśnie oni, z wizją i determinacją, nie tylko odbudowali fabrykę, ale również gruntownie ją zmodernizowali, tchnąc w nią nowe życie. Fabryka zaczęła funkcjonować pod nazwą Włocławskie Fabryki Fajansu Teichfeld i Asterblum. Początkowo, podobnie jak ich poprzednicy, polegali na imporcie glinki z Halle. Z czasem jednak, w dążeniu do uniezależnienia się i optymalizacji kosztów, podjęli decyzję o sprowadzaniu szlamowanej gliny z Rosji, co było istotnym krokiem w rozwoju technologicznym i logistycznym zakładu. Pod ich zarządem fabryka stała się jednym z filarów włocławskiej produkcji ceramicznej, znanej z wysokiej jakości wyrobów.

Narodziny Konkurencji i Wzrost Jakości: Nowa Włocławska Fabryka Fajansu Engelman i Schreier (1880-1923)

Równolegle z rozwojem fabryki Teichfelda i Asterbluma, rok 1880 przyniósł narodziny kolejnego, choć początkowo mniejszego, gracza na rynku – Nowej Włocławskiej Fabryki Fajansu Engelman i Schreier, również usytuowanej przy ulicy Żelaznej. Co ciekawe, wyroby z tego właśnie zakładu szybko zyskały reputację najlepszych spośród wszystkich włocławskich fajansarni, co świadczyło o dbałości o detale i mistrzostwie wykonania. W 1885 roku fabryka została rozbudowana, a jej znaczenie rosło. Kluczowym momentem okazało się wydzierżawienie zakładu przez Leopolda Czamańskiego w 1887 roku, który rok później stał się jego pełnoprawnym właścicielem. Od 1891 roku fabryka funkcjonowała pod nazwą Nowa Włocławska Fabryka Fajansu Leopold Czamański, cementując swoją pozycję na rynku. Po śmierci Czamańskiego w 1893 roku, prowadzenie zakładu przejęli jego spadkobiercy, kontynuując jego dzieło. W 1923 roku zawiązała się nowa spółka, Włocławska Fabryka Fajansu Leopold Czamański i S-ka. Spółka Akcyjna, co świadczyło o rosnącej skali działalności i potrzebie profesjonalizacji zarządzania.

Obie największe fabryki, Teichfelda i Asterbluma oraz Czamańskiego, były do siebie niezwykle zbliżone, nie tylko pod względem położenia na tej samej ulicy. Od lat 20. XX wieku ich produkcja zaczęła się upodabniać, oferując nawet podobne wzory naczyń. Nierzadko realizowały te same zamówienia, a jedynym sposobem na odróżnienie produktów było dokładne sprawdzenie sygnatury na spodzie. To świadczyło o silnej konkurencji, ale także o wspólnym duchu włocławskiego rzemiosła, które dążyło do zaspokojenia rosnącego popytu na wysokiej jakości wyroby ceramiczne.

Inne Włocławskie Zakłady: „Keramos” i Bracia Cohn (1894-1938)

Krajobraz włocławskiej ceramiki nie ograniczał się jedynie do dwóch gigantów. W 1894 roku przy ulicy Starodębskiej powstała trzecia fabryka – Włocławska Fabryka Fajansu „Keramos”. Jej losy były jednak znacznie krótsze i bardziej burzliwe. Zakład zbankrutował w 1907 roku i został zakupiony na licytacji, między innymi przez Asterbluma i braci Czamańskich. Ta wspólna inwestycja sprawiła, że dekoracje na wyrobach „Keramos” zaczęły przypominać te z największych zakładów ceramicznych w mieście, co dodatkowo zacierało granice między producentami. Fabryka „Keramos” funkcjonowała do 1924 roku, pozostawiając po sobie ślad w historii włocławskiej ceramiki.

Kolejnym ważnym, choć również krótkotrwałym, epizodem była Polska Fabryka Fajansu Braci Cohn i S-ka, która powstała w 1922 roku w zaadaptowanych na potrzeby produkcji koszarach wojskowych przy placu Staszica. Niestety, kryzys gospodarczy lat 30. XX wieku brutalnie przerwał jej działalność. W 1937 roku fabryka została wydzierżawiona przedsiębiorcy z Będzina, Alojzemu Czarnieckiemu. Rok później, w 1938 roku, zawarto umowę spółki Zakłady Ceramiczne A. Czarniecki i S-ka. Były to czasy pełne niepewności, które wkrótce miały ustąpić miejsca znacznie większym wyzwaniom.

Wojenna Przemiana: Industrie Werke Leslau i Keramische Werke (II Wojna Światowa)

Wybuch II wojny światowej dramatycznie zmienił oblicze polskiego przemysłu, w tym również włocławskiej ceramiki. Obie główne fabryki przy ulicy Żelaznej, należące do Teichfelda i Asterbluma oraz spadkobierców Czamańskiego, zostały przejęte na rzecz Rzeszy. Niemcy połączyli je w jeden duży zakład, funkcjonujący pod nazwą Industrie Werke Leslau, co miało na celu usprawnienie produkcji na potrzeby wojenne. Dawne Zakłady Ceramiczne A. Czarniecki i S-ka również znalazły się pod niemieckim zarządem, działając jako odrębny zakład pod nazwą Keramische Werke. Okres okupacji to czas, w którym produkcja była podporządkowana celom wojennym, a dziedzictwo polskiego fajansu zostało zepchnięte na drugi plan.

Polska Rzeczypospolita Ludowa: Centralizacja i Specjalizacja (Po 1945)

Po zakończeniu II wojny światowej i przejęciu władzy przez komunistów, wszystkie włocławskie zakłady ceramiczne zostały znacjonalizowane i połączone w jedno, scentralizowane przedsiębiorstwo. Początkowo funkcjonowało ono pod nazwą Polskie Zjednoczone Fabryki Fajansu. W 1956 roku nazwa została zmieniona na Włocławskie Zakłady Fajansu im. Rewolucji 1905 r., co było typowe dla ówczesnego ustroju politycznego. Okres powojenny przyniósł również ważne zmiany w profilu produkcji.

W 1959 roku w zakładzie usytuowanym przy ulicy Staszica (oznaczonym jako Zakład nr 2) uruchomiono produkcję porcelitu stołowego. Był to rodzaj ceramiki półszlachetnej, trwalszej niż fajans, przeznaczonej głównie na potrzeby zakładów żywienia zbiorowego, co doskonale wpisywało się w ówczesną politykę gospodarczą. Kolejnym milowym krokiem było wybudowanie w 1967 roku nowoczesnego zakładu przy ulicy Płockiej – Fabryki Porcelany. Było to wydarzenie o ogromnym znaczeniu, ponieważ Włocławek, znany dotąd głównie z fajansu, zaczął produkować najwyższej jakości porcelanę.

1 stycznia 1973 roku nastąpiła kolejna reorganizacja. Wszystkie zakłady – fajansu, porcelitu i porcelany – zostały połączone i zmieniono ich nazwę na Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej. Było to największe i najbardziej kompleksowe przedsiębiorstwo ceramiczne w Polsce, symbolizujące potęgę i różnorodność włocławskiego przemysłu ceramicznego w okresie PRL.

Zmierzch i Odrodzenie: Po 1989 roku do Dziś

Transformacja ustrojowa po 1989 roku, choć niosąca wolność gospodarczą, okazała się brutalna dla wielu dużych przedsiębiorstw państwowych, w tym również dla Włocławskich Zakładów Ceramiki Stołowej. W obliczu nowych realiów rynkowych, rosnącej konkurencji i zmieniających się preferencji konsumentów, produkcja fajansu we Włocławku zaczęła zmierzać ku końcowi. W 1991 roku fabryka zakończyła swoją działalność i została zamknięta, co było symbolicznym końcem pewnej epoki w historii miasta.

Jednakże, dziedzictwo i pasja do włocławskiego fajansu były zbyt silne, aby zniknąć bezpowrotnie. Dziesięć lat po zamknięciu, z inicjatywy byłych pracowników, Jerzego i Ewy Szanowskich, rozpoczęto budowę nowej fabryki na terenie dawnej cegielni przy ulicy Falbanka. Był to heroiczny wysiłek w celu reaktywacji tradycji. Produkcja fajansu wznowiono w 2002 roku pod nazwą Fabryka Fajansu Włocławek. Kluczowym elementem gwarantującym autentyczność i wysoką jakość wyrobów było zatrudnienie dawnych pracowników, a w szczególności doświadczonych malarek, które przez lata doskonaliły swoje umiejętności w pierwotnych zakładach. Fabryka produkowała ponad 300 form z tradycyjnymi zdobieniami, kontynuując estetykę, za którą włocławski fajans był ceniony. Niestety, w 2020 roku, ze względu na globalną pandemię Covid-19, produkcja została wstrzymana, co ponownie postawiło pod znakiem zapytania przyszłość włocławskiej ceramiki.

Na szczęście, historia Włocławka to historia nieustannego odrodzenia. W 2021 roku reaktywacji podjął się miejscowy przedsiębiorca, Tyberiusz Rajs, z determinacją, by przywrócić świetność włocławskiemu fajansowi. Fabryka wznowiła wytwarzanie tradycyjnych modeli, które od pokoleń zdobiły polskie domy, jednocześnie systematycznie wprowadzając na rynek nowe wzory wyrobów użytkowych i dekoracyjnych, dostosowanych do współczesnych gustów. W celu pełnego odtworzenia unikatowej twórczości, nawiązano współpracę z doświadczonymi malarkami ceramiki, które były związane z zakładem również przed laty, co zapewniło kontynuację kunsztu i precyzji zdobienia. W 2022 roku fabryka poszła o krok dalej, rozpoczynając wytwarzanie ręcznie malowanej biżuterii pod marką Fajansowe.love. Na tej biżuterii znalazły się charakterystyczne dekory kujawsko-dobrzyńskie, znane z tradycyjnych wyrobów stołowych i figurek, co było innowacyjnym połączeniem tradycji z nowoczesnym wzornictwem. Obecnie fabryka, działająca pod nazwą Fabryka Fajansu Włocławek Tyberiusz Rajs, kontynuuje produkcję na włocławskiej Falbance, a jej produkty są dostępne w całej Polsce poprzez sieć punktów dystrybucyjnych. Jest to żywy dowód na to, że dziedzictwo włocławskiego fajansu jest wciąż pielęgnowane i rozwijane.

Kluczowi Właściciele i Etapy Rozwoju Włocławskich Fabryk

Aby lepiej zrozumieć złożoną historię włocławskich fabryk, warto przyjrzeć się kluczowym postaciom i etapom ich rozwoju:

Okres / Lata	Nazwa Fabryki	Kluczowi Właściciele / Zarządzający	Charakterystyka Produkcji / Uwagi
1873-1880	Włocławska Fabryka Wyrobów Fajansowych	Nieokreśleni pierwsi właściciele	Pierwsza duża fabryka fajansu, zniszczona przez pożar.
1882-Początek XX w.	Włocławskie Fabryki Fajansu Teichfeld i Asterblum	Józef Teichfeld, Ludwik Asterblum	Odbudowa i modernizacja po pożarze, kluczowy gracz.
1880-1887	Nowa Włocławska Fabryka Fajansu Engelman i Schreier	Engelman i Schreier	Uważana za producenta najlepszych wyrobów.
1887-1923	Nowa Włocławska Fabryka Fajansu Leopold Czamański / Spadkobiercy	Leopold Czamański, jego spadkobiercy	Rozwój i ugruntowanie pozycji, spółka akcyjna od 1923.
1894-1924	Włocławska Fabryka Fajansu „Keramos”	Różni właściciele, później m.in. Asterblum i Czamańscy	Krótka działalność, podobne dekoracje do wiodących fabryk.
1922-1938	Polska Fabryka Fajansu Braci Cohn i S-ka	Bracia Cohn, później Alojzy Czarniecki (dzierżawa/spółka)	Działalność przerwana kryzysem, reorganizacja.
II Wojna Światowa	Industrie Werke Leslau, Keramische Werke	Zarząd niemiecki (przejęcie przez Rzeszę)	Połączenie i zarządzanie niemieckie.
1945-1972	Polskie Zjednoczone Fabryki Fajansu / Włocławskie Zakłady Fajansu im. Rewolucji 1905 r.	Władze komunistyczne (nacjonalizacja)	Centralizacja, uruchomienie produkcji porcelitu (1959) i porcelany (1967).
1973-1991	Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej	Władze państwowe	Połączenie wszystkich zakładów (fajansu, porcelitu, porcelany), koniec produkcji fajansu w 1991.
2002-2020	Fabryka Fajansu Włocławek (reaktywacja)	Jerzy i Ewa Szanowscy	Wznowienie produkcji tradycyjnego fajansu, zatrudnienie dawnych malarek, wstrzymanie przez pandemię.
2021-Obecnie	Fabryka Fajansu Włocławek Tyberiusz Rajs	Tyberiusz Rajs	Kontynuacja tradycji, nowe wzory, biżuteria Fajansowe.love, przeniesienie na ul. Spółdzielczą.

Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)

Kiedy powstała pierwsza fabryka fajansu we Włocławku?

Pierwsza Włocławska Fabryka Wyrobów Fajansowych została założona w 1873 roku przy ulicy Żelaznej.

Kto był właścicielem Włocławskich Fabryk Fajansu Teichfeld i Asterblum?

Właścicielami tej fabryki, która powstała po odbudowie zakładu zniszczonego w pożarze, byli Józef Teichfeld i Ludwik Asterblum. Nabycie i modernizacja nastąpiła w 1882 roku.

Czy Włocławek produkował tylko fajans?

Nie, choć fajans był najbardziej znanym wyrobem, Włocławek produkował również porcelit (od 1959 roku) oraz porcelanę (od 1967 roku), zwłaszcza po utworzeniu Włocławskich Zakładów Ceramiki Stołowej.

Co stało się z fabrykami po II wojnie światowej?

Po II wojnie światowej wszystkie włocławskie zakłady ceramiczne zostały znacjonalizowane przez władze komunistyczne i połączone w jedno przedsiębiorstwo, które ostatecznie przyjęło nazwę Włocławskie Zakłady Ceramiki Stołowej.

Czy fajans włocławski jest nadal produkowany?

Tak, po okresie przerwy w latach 90. XX wieku, produkcja fajansu włocławskiego została wznowiona w 2002 roku, a od 2021 roku kontynuuje ją przedsiębiorca Tyberiusz Rajs pod nazwą Fabryka Fajansu Włocławek Tyberiusz Rajs, pielęgnując wielowiekową tradycję.

Zainteresował Cię artykuł Historia Włocławskich Fabryk Fajansu i Porcelany? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!