19/03/2020
Czy zastanawiałeś się kiedyś, co sprawia, że współczesne czołgi i pojazdy opancerzone są tak odporne na ostrzał? Odpowiedź może Cię zaskoczyć: w dużej mierze zawdzięczają to ceramice. Choć materiał ten kojarzy się nam głównie z naczyniami czy płytkami łazienkowymi, jego właściwości sprawiają, że jest on niezastąpiony w najnowocześniejszych systemach ochrony balistycznej. Historia zastosowania ceramiki w pancerzach jest długa i fascynująca, pełna innowacji i przełomów, które na zawsze zmieniły oblicze wojny i bezpieczeństwa. Od prostych powłok w okopach I Wojny Światowej po zaawansowane kompozyty chroniące żołnierzy i najpotężniejsze maszyny bojowe, ceramika ewoluowała, stając się kluczowym elementem w dążeniu do zapewnienia maksymalnej ochrony.
Historia Pancerzy Ceramicznych: Od Początków do Przełomu
Pierwsze udokumentowane użycie ceramiki w pancerzach pojazdów ciężkich sięga I Wojny Światowej. Niemiecka armia odkryła wówczas, że twarde emaliowane powłoki na pancerzu czołgów poprawiają ich właściwości balistyczne. Była to niewielka, ale znacząca poprawa, choć technologia ta przez długi czas nie rozwijała się dalej. Minęło ponad pół wieku, zanim opracowano zaawansowane ceramiczne pancerze czołgowe. Kolejne innowacyjne zastosowanie ceramiki w pancerzach pojazdów miało miejsce w latach 50. XX wieku podczas wojny koreańskiej, kiedy wojsko amerykańskie eksperymentowało ze stalowym pancerzem odlewanym wokół rdzenia krzemianowego. Były to jednak odizolowane innowacje, które nie stały się częścią szerszej ewolucji technologicznej.
Prawdziwy przełom nastąpił wraz z rozwojem ceramicznych pancerzy kompozytowych, początkowo przeznaczonych do ochrony osobistej. W 1942 roku amerykański generał brygady Georges Doriot koordynował projekt badawczy, który doprowadził do powstania płyt z gęstego laminatu z włókna szklanego, znanych jako "Doron". Płyty te, o grubości zaledwie 3 mm, były znacznie lżejsze niż stal manganowa i okazały się skuteczne przeciwko odłamkom, a nawet pociskom pistoletowym kalibru .45 cala. Było to nie tylko pierwsze na świecie balistyczne tworzywo sztuczne wzmocnione włóknem (FRP), ale także kamień milowy w rozwoju włókna szklanego i koncepcji FRP w ogóle.
Kluczową postacią w historii pancerzy ceramicznych był Andrew Webster, członek zespołu Doron, który w 1945 roku wynalazł koncepcję pancerza kompozytowego ceramicznego. Eksperymentując z płytą szklaną wspartą materiałem Doron, odkrył, że taka konfiguracja jest w stanie zatrzymać pociski karabinowe kalibru .30 cala, przy znacznie niższej wadze niż pancerz stalowy. Choć wynalazek Webstera miał miejsce w 1945 roku, minęło kolejne 20 lat intensywnych badań wojskowych, zanim koncepcja ta została dopracowana i wdrożona w postaci pierwszego wojskowego pancerza kompozytowego ceramicznego (tlenek glinu/włókno szklane) w 1965 roku.
W 1962 roku przetestowano tlenek glinu (alumina), wówczas nową i eksperymentalną zaawansowaną ceramikę, w koncepcji pancerza kompozytowego Webstera. Wykorzystanie 6 mm materiału Doron jako podkładu i powłoki poliuretanowej jako osłony przeciwodpryskowej natychmiast podwoiło efektywność wagową uzyskanego pancerza. Ta innowacja z tlenkiem glinu była pierwszym na świecie wysokowydajnym ceramicznym pancerzem kompozytowym, zdolnym do zatrzymywania pocisków przeciwpancernych kalibru .30 cala z bliskiej odległości. Po tym odkryciu sprawy potoczyły się szybko.
Pierwszy patent na tę technologię został złożony przez Richarda Cooka (Goodyear Aerospace Corporation) w 1963 roku (udzielony w 1970). Patent Cooka przedstawia klasyczną koncepcję pancerza kompozytowego ceramicznego, pierwotnie wynalezioną przez Webstera: ceramika z tlenku glinu, podkład z włókna szklanego (żywica poliestrowa lub fenolowa) i pokrywa przeciwodpryskowa. Zauważono, że tlenek glinu powinien być co najmniej w 85% czysty, najlepiej ponad 90%. Podkreślono również klasyczne zasady pancerzy ceramicznych: wiele płytek tlenku glinu jako mozaika dla zdolności do wielokrotnych trafień, stożek pęknięcia, znaczenie wiązania ceramiki z podkładem, odporność na pociski przeciwpancerne i odporność na pociski kumulacyjne.
Warto wspomnieć, że pierwszy patent na pancerz ceramiczny został złożony w 1950 roku przez Roberta Eichelbergera (US Army), 13 lat przed patentem Cooka, choć został udzielony dopiero w 1967 roku. Dotyczył on elementów szklanych umieszczonych pomiędzy metalowymi płytami. Co więcej, pierwszy złożony patent na pancerz kompozytowy ceramiczny nie był patentem Cooka, lecz patentem Harry'ego Kinga (Aerojet-General Corporation USA), złożonym pierwotnie w grudniu 1962 roku. King w swoich roszczeniach wymienia tlenek glinu, niklowany tlenek glinu i węglik boru (B4C) jako komponenty ceramiczne. King twierdził, że mozaiki płytek, kule lub wydłużone cylindry (zatopione w plastiku) mogą być jego komponentem ceramicznym z metalowym podkładem. Manifestacja pancerza ceramicznego Kinga może być postrzegana jako wynalazek poprzedzający klasyczne systemy pancerzy kompozytowych laminowanych ceramiką i metalem, używane w pancerzach ceramicznych dla ciężkich pojazdów lądowych, podczas gdy patent Cooka to klasyczny lekki system pancerza kompozytowego do ochrony osobistej i pancerza lotniczego.
Warstwa przeciwodpryskowa (spall cover) okazała się niezbędna w pancerzach ceramicznych. Pełni ona dwie ważne funkcje: (1) ochronę pobliskiego personelu przed wyrzucanymi z dużą prędkością odłamkami i (2) zatrzymanie sproszkowanej ceramiki wewnątrz stożka pęknięcia, co pomaga w pokonaniu pocisku.
Pierwsze Zastosowania Operacyjne: Kamizelki Kuloodporne
Mimo że wynalazek koncepcji ceramicznego pancerza kompozytowego Webstera w 1945 roku był zmianą paradygmatu, jako system płyta szklana/Doron nie był on wystarczająco wydajnym materiałem na kamizelki kuloodporne do użytku operacyjnego. Kluczowym przełomem było zastosowanie tlenku glinu jako ceramiki w koncepcji Webstera, co miało miejsce w Natick w 1962 roku. To sprawiło, że pancerz ceramiczny stał się rzeczywistością na polu bitwy już trzy lata później.
W 1965 roku opracowano działający prototyp wkładki do kamizelki kuloodpornej, T65-2, składający się z kamizelki typu flak jacket, która zawierała dwie płytki ceramiczne z 85% tlenku glinu, z przodu i z tyłu, wsparte włóknem szklanym Picatinny, z pokryciem przeciwodpryskowym z nylonu balistycznego. Zaopatrzenie w ceramikę z tlenku glinu do oryginalnego kompozytowego pancerza ceramicznego Natick z 1965 roku zapewniła firma Saint-Gobain. Załogi helikopterów amerykańskich były pierwszym personelem wojskowym w historii, a także jedynym personelem wojskowym podczas wojny w Wietnamie, który używał ceramicznego pancerza kompozytowego w działaniu: wyprofilowanych płyt pancerza osobistego z tlenku glinu/włókna szklanego. Konwencjonalne kamizelki flak jacket z nylonu balistycznego mogły chronić jedynie przed odłamkami, podczas gdy te nowe wkłady oferowały ochronę przed pociskami o dużej prędkości.
Ocena skuteczności bojowej tych płyt Natick z tlenku glinu/włókna szklanego, przeprowadzona dla 72 ofiar wśród załóg lotniczych w latach 1966–1967, wykazała, że 76% załóg nosiło pancerz, a tylko 3,6% ich obrażeń dotyczyło obszaru tułowia chronionego przez pancerz. Kilka lat po tym, jak płytki z tlenku glinu T65-2 zostały po raz pierwszy użyte przez załogi lotnicze, wojsko amerykańskie zaczęło badać płytki ceramiczne z węglika krzemu (SiC) i węglika boru (B4C). Ceramiki karbidowe były znacznie droższe i nieco lżejsze: w latach 60. XX wieku redukcja wagi wynosiła 10% przy SiC (podwojenie kosztu) i 22% przy B4C (poczwórny koszt). W 1967 roku wprowadzono płytki piersiowe z B4C, produkowane przez firmę Norton, dla załóg lotniczych. Były one dostarczane tylko Marynarce Wojennej, Siłom Powietrznym i Korpusowi Piechoty Morskiej, podczas gdy załogi armii zawsze otrzymywały płyty z tlenku glinu Saint-Gobain. W 1969 roku Norton wprowadził pierwsze prasowane na gorąco siedzenia helikopterów z pancerzem kompozytowym ceramiczno-włóknistym B4C/Kevlar-29, który właśnie został opracowany przez firmę DuPont. Siedzenie helikopterowe B4C/Kevlar było szczytem technologii pancerzy ceramicznych lat 60. XX wieku, nieprześcignionym przez długi czas.
Pancerz osobisty Natick T65-2, odzwierciedlający patent Cooka, stał się wzorcem dla pancerza ceramicznego, aż po dziś dzień. Najważniejszymi ewolucjami od tego czasu są zastosowane okładziny FRP i kleje. Podstawowa płytka piersiowa ceramicznego pancerza osobistego (koncepcja HAP) od 1965 roku składa się z wyprofilowanej płytki ceramicznej o grubości około 5–9 mm z cienką osłoną przeciwodpryskową FRP i grubym podkładem FRP, zazwyczaj owiniętą warstwą nylonu balistycznego. Ta płytka jest wkładana do kieszeni w przedniej części kamizelki flak jacket. Kamizelka flak jacket z nylonu balistycznego z 1965 roku ewoluowała w kamizelkę bojową Kevlar, począwszy od 1983 roku (PASGT), a Kevlar pozostaje standardem dla miękkich kamizelek kuloodpornych.
W 1970 roku amerykański National Institute of Justice (NIJ) zainicjował program rozwoju kamizelek kuloodpornych dla personelu organów ścigania. Z tego programu wywodziły się standardowe oceny NIJ dla kamizelek kuloodpornych: NIJ1 (niższy) i NIJ2 (wyższy), z NIJ3A jako najwyższym poziomem dla miękkich kamizelek kuloodpornych, zdolnych do ochrony przed pociskami z broni krótkiej i strzelb o niskiej prędkości. Powyżej NIJ3A wymagany jest pancerz ceramiczny. NIJ3 jest przeznaczony dla pocisków z karabinów szturmowych 5.56 i 7.62, a NIJ4 dla pocisków przeciwpancernych z karabinów szturmowych 7.62.
Rewolucja w Ochronie Piechoty: Powszechne Zastosowanie
Choć w 1968 roku firma Carborundum otrzymała kontrakt na dostawę płyt B4C dla wojsk lądowych USA w Wietnamie – co byłoby pierwszym masowym wdrożeniem ceramicznego pancerza osobistego dla regularnych sił naziemnych na świecie – zamówienie na 30 000 kamizelek zostało anulowane w 1970 roku. Zbiegło się to z początkiem wycofywania się USA z wojny w Wietnamie. Dopiero 29 lat później wojsko amerykańskie wdrożyło ceramiczny pancerz osobisty dla swoich sił lądowych w ramach programu na dużą skalę.
Rozpoczęło się to w 1996 roku programem ISAPO, a od 1998 roku programem SAPI. Program ISAPO/SAPI armii amerykańskiej był prawdziwą zmianą paradygmatu: formalne, sponsorowane przez państwo opancerzenie regularnej piechoty pancerzem osobistym na miarę elitarnych sił wojskowych. Ten trend "uzbrojenia" regularnej piechoty w najlepszy dostępny pancerz osobisty, zapoczątkowany przez wojsko amerykańskie w 1996 roku, został szybko naśladowany na całym świecie. W 1999 roku australijskie siły obronne (ADF) po raz pierwszy otrzymały ceramiczny pancerz osobisty, który dobrze im służył w konflikcie w Timorze Wschodnim w 1999 roku. Inne kraje zachodnie również zaczęły wprowadzać ceramiczny pancerz osobisty dla regularnych sił lądowych mniej więcej w tym samym czasie. W ostatniej dekadzie wiele krajów rozwijających się, takich jak Chiny i Indie, również przyjęło ten trend.
W rezultacie skala produkcji ceramiki pancernej do zastosowań w kamizelkach kuloodpornych dramatycznie wzrosła od początku XXI wieku. Zasadniczo, ceramiczny pancerz osobisty szybko przeszedł na przełomie wieków z elitarnego produktu butikowego, jakim był pod koniec XX wieku, w globalny produkt masowy, jakim stał się na początku XXI wieku. Pancerz osobisty stał się obecnie jednym z wiodących zastosowań zaawansowanych ceramik na świecie.
Rewolucja w pancerzach osobistych, czyli masowe globalne wdrożenie ceramicznego pancerza osobistego, ma również istotne znaczenie egalitarne i humanitarne. Program ISAPO/SAPI z końca lat 90. XX wieku zapoczątkował sejsmiczną zmianę w globalnym podejściu do ochrony personelu wojskowego. Po raz pierwszy w historii zwykli żołnierze byli wysyłani na pole bitwy chronieni najnowocześniejszym dostępnym pancerzem ochronnym przed amunicją danej epoki. Przez 5000 lat, od epoki brązu do przestarzałości pancerzy metalowych w XVIII wieku, tylko elita wyruszała do bitwy w zaawansowanym pancerzu osobistym. Od XVIII wieku do końca XX wieku dostępna technologia pancerza osobistego była gorsza od ówczesnej amunicji. Miliony żołnierzy były zasadniczo niechronione przed ostrzałem w walce i ginęły w milionach. Początek XXI wieku przyniósł globalną rewolucję w polityce bezpieczeństwa i higieny pracy oraz znacznie zwiększone wdrażanie i nakaz stosowania sprzętu ochronnego we wszystkich obszarach. Niedawne powszechne wdrożenie ceramicznego pancerza osobistego jest częścią tego globalnego trendu.
Ceramika w Pancerzach Pojazdów: Lekkie kontra Ciężkie
W latach 60. XX wieku, po wynalezieniu ceramicznego pancerza osobistego, rozpoczęła się seria (zazwyczaj tajnych) programów dotyczących ceramicznych pancerzy pojazdów, niezależnie w wielu wiodących krajach. Programy te przyniosły owoce od lat 80. XX wieku. Jak wspomniano wcześniej, pierwsze rudymentarne zastosowania pancerza ceramicznego miały miejsce w pancerzach pojazdów ciężkich: twarde powłoki emaliowane używane na pancerzach czołgów przez armię niemiecką podczas I Wojny Światowej oraz stalowy pancerz odlewany wokół rdzenia krzemianowego używany przez wojsko amerykańskie w wojnie koreańskiej. Jednakże były to odizolowane innowacje, a nie część ewolucji technologicznej. Współczesny ceramiczny pancerz pojazdów ewoluował z ceramicznego pancerza osobistego z lat 60., ale jest znacznie bardziej złożony niż ten do ochrony żołnierzy.
Wojsko amerykańskie aktywnie rozwijało zaawansowane systemy pancerzy ceramicznych dla samolotów (szczególnie podłóg helikopterów), modernizowało kadłuby lekkich pojazdów opancerzonych i opracowywało niezwykłe zdolności do pokonywania pocisków dla ciężkich pojazdów opancerzonych (czołgów), a także niektóre opancerzenia okrętów wojennych. W tej wczesnej erze, poza Stanami Zjednoczonymi, godnym uwagi osiągnięciem był pancerz czołgowy B4C/Kevlar opracowany w Niemczech (ESK). Bardziej współczesne innowacje i zastosowania są zazwyczaj ściśle strzeżonymi tajemnicami. Systemy pancerzy pojazdów klasyfikuje się według tego, czy dotyczą pojazdów lekkich, czy ciężkich (czołgów).
Pancerz Ceramiczny dla Pojazdów Lekkich
Pancerz ceramiczny dla pojazdów lekkich jest pochodną pancerza osobistego w tym sensie, że zazwyczaj jest to również cienka ceramika z cienkim, plastycznym podkładem, a zagrożenia są podobnej natury. Jednakże, w przeciwieństwie do pancerza osobistego, który wyłącznie wykorzystuje podkład FRP, lekkie pancerze pojazdowe na bazie ceramiki mogą być wsparte zarówno FRP, jak i metalami. Mogą być również znacznie grubsze niż pancerze osobiste, ponieważ ich zakres poziomów ochrony jest znacznie wyższy, zgodnie ze standardem pancerzy pojazdów STANAG (umowa standaryzacyjna NATO).
Chociaż pancerz ceramiczny dla pojazdów lekkich jest koncepcyjnie prosty, często zawiera zaawansowane i wysoce zoptymalizowane technologie okładzin i systemów. Mozaiki z tlenku glinu są dominującą ceramiką w pancerzach pojazdów lekkich zdolnych do wielokrotnych trafień, ponieważ systemy te minimalizują wtórne uszkodzenia od uderzenia. Systemy pancerzy wielokrotnego trafienia są powszechnie wykonywane przy użyciu mozaik małych płytek, zazwyczaj heksagonalnych. Tlenek glinu jest jedyną ceramiką pancerną, którą można ekonomicznie masowo produkować w postaci małych płytek mozaikowych. Chociaż jest to teoretycznie możliwe w przypadku węglika krzemu i węglika boru, koszty są zazwyczaj zaporowe. Mozaiki z tlenku glinu mogą kosztować zaledwie 200 dolarów za metr kwadratowy. W przypadku karbidów może to być tysiące dolarów za metr kwadratowy. Nie chodzi tu tylko o cięcie dużych płytek SiC lub B4C na mozaiki strumieniem wody. Płytki mozaikowe z tlenku glinu mają również złożoną geometrię powierzchni, taką jak powierzchnia wypukła lub stopniowany obwód. Łatwe do wykonania w tlenku glinu, jest to bardzo trudne do osiągnięcia ekonomicznie w SiC lub B4C. Dlatego większość systemów pancerzy lotniczych i lekkich pojazdów wielokrotnego trafienia obejmuje mozaiki z tlenku glinu.
Lekkie pojazdy z pancerzem ceramicznym to m.in.:
- Luksusowe samochody dla VIP-ów
- Samochody do przewozu gotówki
- Lekkie pojazdy opancerzone (LAV)
- Transportery opancerzone (APC)
- Helikoptery
Pancerz Ceramiczny dla Ciężkich Pojazdów Opancerzonych (Czołgów)
W przeciwieństwie do pancerza osobistego i pancerza pojazdów lekkich, ceramiczny pancerz pojazdów ciężkich (czołgów) jest złożony, dostosowany do konkretnego zastosowania i stanowi dużą, wysoce tajną dziedzinę badań i rozwoju. Stosuje się w nim szeroki zakres materiałów: metale, ceramiki (znacznie więcej niż trzy standardowe ceramiki używane w pancerzach osobistych) oraz FRP. Opracowano, przetestowano i z powodzeniem zastosowano wiele systemów ceramicznych pancerzy pojazdów, z których większość jest objęta tajemnicą wojskową lub wiedzą zastrzeżoną, lub obiema tymi kategoriami. Znaczący nacisk kładziono na wykorzystanie ceramiki do pokonywania dwóch ekstremalnych zagrożeń: penetratorów długich prętów (long-rod penetrators) i broni kumulacyjnej (shaped charge weapons).
Porównanie Płyt Pancernych: Ceramika kontra Stal
W kontekście pancerzy osobistych, a także w pewnym stopniu dla zrozumienia ogólnych właściwości materiałów pancernych, warto przyjrzeć się bezpośredniemu porównaniu między płytami ceramicznymi a stalowymi. Firma Armored Republic przeprowadziła testy balistyczne, porównując płytę stalową Level III+ z ceramiczną płytą NIJ Level IV, używając pocisków 5.56 NATO (M193). Testy te miały na celu odpowiedź na kluczowe pytanie dla obrońców: która płyta pancerna jest bardziej godna zaufania w rzeczywistej walce?
| Cecha | Płyta Ceramiczna (Level IV) | Płyta Stalowa (A2, Level III+) |
|---|---|---|
| Certyfikat NIJ | Level IV | Level III+ |
| Waga | Lżejsza | 5.2 lbs (ok. 2.36 kg) |
| Penetracja (5.56 M193) | Penetracja po 4. strzale | 0 penetracji po 7 strzałach |
| Zdolność do wielokrotnych trafień | Słaba | Doskonała |
| Deformacja tylnej powierzchni | Umiarkowana | Minimalna do żadnej |
Płyta ceramiczna, pomimo certyfikacji Level IV, zawiodła pod ciągłym ostrzałem: penetracja nastąpiła po zaledwie czwartym strzale pociskiem 5.56 M193, co było znacznie poniżej jej reklamowanych limitów. Doprowadziło to do całkowitego przebicia, budząc obawy co do niezawodności w przypadku wielokrotnych trafień. Chociaż płyty ceramiczne są zaprojektowane do zatrzymywania pocisków karabinowych przeciwpancernych, ich wrodzona kruchość pod wielokrotnymi uderzeniami ogranicza ich skuteczność w intensywnych wymianach ognia.
Z kolei płyta stalowa A2 od Armored Republic nie wykazała żadnych penetracji po siedmiu bezpośrednich trafieniach tą samą amunicją 5.56. Nie odnotowano deformacji tylnej powierzchni ani uszkodzeń strukturalnych, a płyta nadal działała znacznie powyżej standardów NIJ. Ta płyta stalowa Level III+ ważyła zaledwie 5.2 funta, oferując równowagę między ochroną a przystępnością cenową. W praktyce, choć ceramika oferuje zaletę wagi, stal często przewyższa ją pod względem odporności na wielokrotne trafienia i ogólnej trwałości, co jest kluczowe w dynamicznych sytuacjach bojowych. Ostateczny wybór materiału pancerza zależy od konkretnego zastosowania, wymagań dotyczących wagi i przewidywanych zagrożeń.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Czy ceramika jest stosowana w pancerzach czołgów?
Tak, ceramika jest szeroko stosowana w pancerzach czołgów i innych ciężkich pojazdów opancerzonych. Jej zastosowanie sięga I Wojny Światowej, a nowoczesne systemy ceramiczne są kluczowym elementem zaawansowanych pancerzy kompozytowych, zaprojektowanych do ochrony przed najgroźniejszymi zagrożeniami, takimi jak penetratory długich prętów i pociski kumulacyjne.
Jaka ceramika jest używana w pancerzach?
Najczęściej używane ceramiki to tlenek glinu (alumina), węglik krzemu (SiC) i węglik boru (B4C). Tlenek glinu jest ceniony za swoją efektywność kosztową i zdolność do produkcji w mozaikach do systemów wielokrotnego trafienia, zwłaszcza w lekkich pojazdach. Węgliki (SiC, B4C) oferują lepszą ochronę przy niższej wadze, ale są znacznie droższe. W pancerzach ciężkich pojazdów stosuje się szeroki zakres ceramik, często w tajnych, zaawansowanych kompozycjach.
Czy pancerz ceramiczny jest lekki?
W porównaniu do tradycyjnych pancerzy stalowych, pancerz ceramiczny jest znacznie lżejszy przy zachowaniu podobnego lub wyższego poziomu ochrony balistycznej. Ta redukcja wagi jest jedną z głównych zalet ceramiki, umożliwiając tworzenie bardziej mobilnych i mniej obciążających systemów ochronnych, zarówno dla żołnierzy, jak i pojazdów.
Jakie są zalety ceramiki w pancerzach?
Główne zalety to wysoka twardość i sztywność, co pozwala na rozproszenie energii kinetycznej pocisku na większej powierzchni, a także na jego fragmentację lub erozję. Ceramika jest również znacznie lżejsza od stali, co poprawia mobilność i efektywność energetyczną. Jest skuteczna przeciwko pociskom przeciwpancernym i kumulacyjnym.
Jakie są wady ceramiki w pancerzach?
Główną wadą ceramiki jest jej kruchość, zwłaszcza pod wielokrotnymi uderzeniami. Po trafieniu płytka ceramiczna pęka, co zmniejsza jej zdolność do zatrzymania kolejnych pocisków w tym samym miejscu. Ponadto, zaawansowane ceramiki są droższe w produkcji niż stal, a ich obróbka (np. tworzenie złożonych mozaik) może być bardziej skomplikowana i kosztowna.
Zainteresował Cię artykuł Ceramika w Pancerzach Czołgów: Długa Historia Ochrony? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!