Władysław Strzemiński: Niezłomny Wizjoner Awangardy

21 listopada 1893 roku, w Mińsku Litewskim, na świat przyszedł człowiek, którego nazwisko na zawsze wpisało się w annały historii sztuki – Władysław Strzemiński. Malarz, teoretyk sztuki, projektant, pedagog, a nade wszystko niestrudzony pionier konstruktywistycznej awangardy w Polsce lat 20. i 30. XX wieku. Jego życie, naznaczone tragicznymi wydarzeniami I wojny światowej i walką o niezależność twórczą w trudnych czasach powojennych, stało się inspiracją dla Andrzeja Wajdy, który uwiecznił jego postać w swoim ostatnim, nominowanym do Oscara filmie „Powidoki”. Strzemiński to postać niezwykła, prawdziwy "człowiek gigant", który mimo fizycznych ograniczeń, potrafił przekraczać wszelkie możliwe granice, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które do dziś fascynuje i inspiruje.

Władysław Strzemiński: Życie naznaczone wojną i sztuką

Historia Władysława Strzemińskiego to opowieść o determinacji, geniuszu i niezłomnej woli tworzenia. Jak wspomina Anna Saciuk-Gąsowska, kuratorka z Muzeum Sztuki w Łodzi, Strzemiński był "bardzo wielowymiarową postacią". Urodzony w rodzinie o szlacheckich korzeniach (lubił powtarzać, że ród Strzemińskich wywodzi się od błogosławionego Jakuba Strzemię), w wieku jedenastu lat trafił do Korpusu Kadetów imienia cara Aleksandra II w Moskwie, a następnie, w 1911 roku, wstąpił do Wojskowej Szkoły Inżynieryjnej imienia cara Mikołaja I w Petersburgu. Już w połowie lipca 1914 roku rozpoczął służbę w I Dywizji Kaukaskiej, jako podporucznik saperów w twierdzy Osowiec.

To właśnie na froncie I wojny światowej, w nocy z 6 na 7 maja 1915 roku, jego życie diametralnie się zmieniło. Jak barwnie opisywała córka artysty, Nika Strzemińska, w książce "Sztuka. Miłość i nienawiść. O Katarzynie Kobro i Władysławie Strzemińskim", własny żołnierz, potykając się, odruchowo rzucił odbezpieczony granat. Wybuch granatu spowodował masakrę. Strzemiński przeżył, ale odniósł potworne rany. Amputowano mu niemal dwie trzecie prawego uda i ponad połowę lewego przedramienia. Ciało pokrywały liczne rany po mniejszych odłamkach, a jeden z nich uszkodził mu prawe oko. Z wojska carskiego, za zasługi na polu walki, otrzymał Order Świętego Jerzego IV klasy i Order Świętego Stanisława III klasy, jednak jego kariera wojskowa dobiegła końca. To właśnie w moskiewskim szpitalu im. Prochorowa, podczas rekonwalescencji, poznał młodą pielęgniarkę – Katarzynę Kobro. Ona, pochodząca z "dobrego domu", traktowała opiekę nad rannymi jako swój obowiązek. Ich spotkanie, choć naznaczone cierpieniem, stało się początkiem jednej z najważniejszych i najbardziej burzliwych relacji w historii polskiej sztuki awangardowej. Strzemiński, który nigdy wcześniej nie myślał poważnie o sztuce, po prostu zaczął malować, uznając, że to czas, aby zacząć wszystko od nowa. Mimo kalectwa, pozostał pogodny, co było świadectwem jego niezwykłej siły charakteru.

Pionier Awangardy: Od Moskwy do Polski

Po wyjściu ze szpitala w październiku 1918 roku, Władysław Strzemiński rozpoczął studia w moskiewskich Pierwszych Wolnych Pracowniach Artystycznych, do których wkrótce dołączyła Katarzyna Kobro. Już rok później przeniósł się do Smoleńska, a latem 1920 roku Kobro podążyła za nim. W tym czasie Strzemiński był już uznanym artystą, zajmującym odpowiedzialne stanowiska i prezentującym swoje prace na licznych wystawach. Jego opinia była wysoko ceniona w środowisku twórczym. Kobro, choć młodsza i z mniejszym dorobkiem, również należała do czołówki radzieckiej awangardy artystycznej. Ich poglądy na sztukę były zbieżne, a wzajemne podziw i imponujące osobowości sprawiły, że pod koniec 1921 lub na początku 1922 roku wzięli ślub cywilny.

Decyzja o przeniesieniu się do Polski, podjęta niedługo później, nie była łatwa. Miała na nią wpływ zmieniająca się polityka kulturalna sowieckiej Rosji, która zaczęła narzucać sztuce oficjalne ramy, twierdząc, że "sztuka posiada już tak wiele sposobów artystycznych opracowanych przez kierunki ostatnie, iż dalszy rozwój sztuki jest zbyteczny". W tych warunkach, jak podsumował Strzemiński, "sztuka istnieje jako sztuka oficjalna albo nie istnieje wcale". Podobne motywy skłoniły do opuszczenia Rosji także innych wybitnych artystów, takich jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall. Wyprawa przez "zieloną granicę" – nocą przez bagna i krzaki – była niezwykle trudna i kosztowna. Zatrzymani przez polski patrol i podejrzewani o szpiegostwo, spędzili kilka tygodni w areszcie, zanim trafili do Wilna, gdzie mieszkała rodzina Strzemińskiego.

W Wilnie Kobro nie czuła się dobrze, nie znając języka polskiego. Zdecydowała się na wyjazd do rodziny na Łotwę, ale listowna wymiana myśli i uczuć doprowadziła do decyzji o wspólnym zamieszkaniu z dala od rodziny. Aby uzyskać polskie obywatelstwo, Kobro musiała wziąć ślub kościelny ze Strzemińskim, co miało miejsce 29 lipca 1924 roku w Rydze. Po powrocie do Polski zamieszkali w Szczekocinach, a następnie w Brzezinach, Żakowicach i Koluszkach, gdzie Strzemiński opracował oryginalny program kształcenia projektantów w gimnazjum przemysłowo-handlowym. To był szczęśliwy czas intensywnej pracy twórczej. Pracowali nad książką "Kompozycja przestrzenna. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego", gdzie Strzemiński poprawiał polszczyznę żony. W tym okresie Kobro tworzyła swoje słynne kompozycje przestrzenne, stając się pierwszą artystką na świecie, która otworzyła rzeźbę na przestrzeń, wyprzedzając nawet Henry’ego Moore’a.

Strzemiński był jednym z kluczowych inicjatorów i członków najważniejszych polskich ugrupowań awangardowych: Grupy Kubistów, Konstruktywistów i Suprematystów "Blok" (1924-26), a także ugrupowań kontynuujących jej założenia programowe, "Praesens" (1926-29) i "a.r." (1929-36). Aktywnie publikował teoretyczne teksty promujące sztukę awangardową w czasopiśmie "Blok" i brał udział we wszystkich krajowych i zagranicznych manifestacjach polskiej awangardy konstruktywistycznej. Jego indywidualna wystawa w Warszawie w 1927 roku oraz udział w ekspozycji Machine Age w Nowym Jorku w tym samym roku potwierdziły jego międzynarodową pozycję.

Unizm: Rewolucyjna teoria malarstwa

Jednym z najważniejszych wkładów Władysława Strzemińskiego w historię światowej awangardy była jego teoria unizmu. Formułował ją w latach 20. i 30. XX wieku, najpierw w stosunku do malarstwa (1927), a następnie rozszerzając na rzeźbę, architekturę i techniki typograficzne (1931-1933). Unizm był najdalej posuniętą awangardową koncepcją sztuki, radykalnie rozprawiającą się z europejską tradycją, a jednocześnie dotykającą najgłębszej istoty malarstwa i punktów odniesienia dzieła każdego artysty: obrazu jako płaskiego czworoboku płótna zamkniętego ramą.

Zasadniczym postulatem unizmu było upodmiotowienie dzieła malarskiego, które przestawało być przedmiotem odwołującym się do zjawisk poza sobą samym, a zyskiwało autonomię na wzór autonomii przynależnej organizmom. Obraz, zbudowany według właściwych sobie praw, przestawał kopiować rzeczywistość i stawał się swego rodzaju "bytem" w niej obecnym. Strzemiński uważał, że organiczny charakter budowy obrazu jest możliwy do zweryfikowania jedynie poprzez widzenie, ponieważ "dzieło sztuki [...] jest całością organiczną wzrokową". W konsekwencji obrazy unistyczne cechowało dążenie do jak największej jednolitości form w kompozycji. Zagrożeniem dla tej jednolitości był "dramatyzm", który Strzemiński uznawał za tendencje barokowe. Aby zachować unistyczny charakter dzieła sztuki, należało bazować na wartościach, które artysta określał mianem "danych przyrodzonych" malarstwa. Były to czworobok granic (rama) i płaskość powierzchni (płótno). To one miały być podstawowymi składnikami kompozycyjnymi. Z tego względu sztuka w pierwszym rzędzie miała być abstrakcyjna (bezprzedmiotowa), ale niekoniecznie geometryczna. Wszystkie formy należało z kolei komponować w korelacji do kształtu i wielkości płótna, a także uspójniać wewnętrznie, bez odniesienia do treści czy form poza obrazem. Unizm oznaczał też zlokalizowanie całej akcji plastycznej wyłącznie na płótnie, na którym wszystkie formy i barwy winny działać jednocześnie i być wzajemnie neutralne. Strzemiński osiągał taki efekt przede wszystkim poprzez subtelne różnicowanie faktury i barwy. Owa idea najlepiej uwidaczniała się w ostatnich Kompozycjach unistycznych, gdzie jedyną zróżnicowaną jakością obrazu była faktura zbudowana z wypukłych elementów o jednakowym kształcie, których wielkość zmniejszała się stopniowo ku ramom kompozycji. Teoria unizmu została opublikowana w formie książkowej jako "Unizm w malarstwie" (1928), stanowiąc kamień milowy w myśli o sztuce nowoczesnej.

Działalność w Łodzi: Wizjoner i Pedagog

Jesienią 1931 roku Strzemińscy przenieśli się do Łodzi, miasta, które miało stać się centrum ich artystycznej i pedagogicznej działalności. Mieli ambitne plany – chcieli stworzyć szkołę plastyczną, która byłaby bardziej nowoczesna od słynnego niemieckiego Bauhausu. Strzemiński aktywnie działał w Związku Polskich Artystów Plastyków, publikował artykuły na temat nowej sztuki i jako kierownik Publicznej Szkoły Dokształcania Zawodowego realizował nowatorskie koncepcje druku funkcjonalnego. Był również animatorem i współtwórcą Międzynarodowej Kolekcji Sztuki Nowoczesnej im. Juliana i Kazimierza Bartoszewiczów w Muzeum Sztuki w Łodzi, otwartej w połowie lutego 1931 roku. Ta kolekcja, gromadząca dzieła wybitnych twórców awangardy, stała się jednym z najważniejszych zbiorów sztuki nowoczesnej w Europie, a jej powstanie było w dużej mierze zasługą wizji i determinacji Strzemińskiego i grupy "a.r.".

W 1932 roku Strzemiński został laureatem prestiżowej Nagrody Artystycznej miasta Łodzi za całokształt prac w zakresie sztuk plastycznych – sumy wprost niewyobrażalnej dla dwojga ludzi zarabiających na życie pracą w szkolnictwie. Rok później zainicjował powstanie grupy plastyków nowoczesnych, skupiającej awangardowe środowiska o rozmaitej proweniencji i profilu, co świadczyło o jego nieustannym dążeniu do konsolidacji i rozwoju sztuki nowoczesnej w Polsce. Postawa twórcza Strzemińskiego ukształtowała się pod wpływem kubizmu, puryzmu i neoplastycyzmu, jednak to konstruktywizm odegrał szczególnie istotną rolę w formowaniu się jego artystycznych koncepcji. Mimo to, twórca sprzeciwiał się głoszonemu przez konstruktywistów hasłu podporządkowania sztuki wymogom społecznej użyteczności, broniąc idei autonomii sztuki i prawa do "laboratoryjnej czystości" artystycznych eksperymentów. Akceptował konieczność zespolenia porządków sztuki i życia społecznego, lecz przypisywał sztuce rolę modelującą w stosunku do wszelkich form ludzkiej aktywności.

"Powidoki" i Ostatnie Lata: Sztuka w Obliczu Systemu

Okres powojenny przyniósł Strzemińskiemu nowe wyzwania i nowe inspiracje. W latach 1948-1949 powstał cykl niezwykle barwnych obrazów, tzw. solarystycznych, na których artysta uchwycił powidoki – zjawiska zatrzymania obrazu na siatkówce oka, wywołane spojrzeniem na światło. Jak wyjaśniła Anna Saciuk-Gąsowska, Strzemiński, z braku farby i odpowiednich barwników, założył coś w rodzaju warsztatu malarza renesansowego, sam ucierając farby, by uzyskać odpowiednie kolory. To właśnie "Powidoki" stały się tytułem ostatniego filmu Andrzeja Wajdy z 2016 roku, który, jak mówił sam reżyser, miał być przestrogą przed jakąkolwiek interwencją państwa w sprawy sztuki. "Sztuka, jak mówił Strzemiński, powinna być oceniana nie za użyteczność, tylko za kreację, za to, że otwiera nam nowe możliwości, nowy świat, nowe spojrzenie. To jest wartość sztuki i myślę, że to pozostaje obowiązujące" – podkreślał Wajda.

Lata wojny były dla Strzemińskich czasem niezwykle trudnym. We wrześniu 1939 roku uciekli na Kresy, zamieszkali w Wilejce, by po dziewięciu miesiącach wrócić do Polski bydlęcymi wagonami. W Łodzi, z powodu pochodzenia Katarzyny Kobro, zaczęto nakłaniać ją do podpisania volkslisty. Oboje podpisali tak zwaną listę rosyjską, która umożliwiała większe przydziały żywności. Strzemiński do końca życia nie wybaczył sobie tego, obwiniając żonę, choć przecież podpisali listę ze względu na dziecko, Nikę, urodzoną w 1936 roku. W tym czasie przestali tworzyć – musieli przetrwać. Kobro szyła zabawki dla dzieci, za które dostawała pieniądze lub żywność, Strzemiński malował pocztówki.

Po wojnie, jesienią 1945 roku, Strzemiński zaczął wykładać w łódzkiej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (WSSP), której był współzałożycielem, "kompozycję i zasady formy". Zaprojektował m.in. słynną Salę Neoplastyczną w Muzeum Sztuki w Łodzi oraz płaskorzeźbę pt. "Wyzysk kolonialny" w kawiarni "Egzotycznej" przy Piotrkowskiej. Niestety, w tym czasie jego małżeństwo z Katarzyną Kobro definitywnie się rozpadło. Chora na nowotwór Kobro zmarła 21 lutego 1951 roku.

Koniec życia Strzemińskiego był naznaczony tragiczną walką z systemem. W styczniu 1950 roku, za sprawą wiceministra kultury Włodzimierza Sokorskiego, urzędowego orędownika socrealizmu, Strzemiński został w trybie natychmiastowym usunięty z WSSP pod zarzutem nierespektowania norm doktryny realizmu socjalistycznego. Od tej pory pozostawał praktycznie bez środków do życia. By mieć co jeść, najmował się m.in. do dekorowania witryn sklepowych i malowania szyldów. Przed wojną oskarżany o bolszewizm, po wojnie – o uprawianie sztuki zgniłego Zachodu. Zmarł na gruźlicę 26 grudnia 1952 roku. Według niektórych źródeł, zmarł z głodu, jako ofiara systemu komunistycznego w PRL, który uniemożliwiał podejmowanie pracy przez twórców będących w opozycji do socrealizmu. W ostatnim okresie życia, już będąc w szpitalu, opracowywał monumentalną książkę "Teoria widzenia", którą wydano dopiero w 1958 roku, już po jego śmierci.

Jeszcze za jego życia, w akcie symbolicznego zniszczenia, zamalowano Salę Neoplastyczną w Muzeum Sztuki i zdjęto ze ścian współtworzoną przez niego Międzynarodową Kolekcję Sztuki Nowoczesnej grupy "a.r.". Skuto również wystrój kawiarni "Egzotycznej", a co najbardziej bolesne – tę płaskorzeźbę własnoręcznie zbijali jego koledzy akademicy. To świadczy o skali represji i ideologicznego zaślepienia, które dotknęło polską sztukę w tamtym okresie.

Dziedzictwo Władysława Strzemińskiego Dziś

Mimo prób wymazania z pamięci, dziedzictwo Władysława Strzemińskiego przetrwało i dziś jest doceniane na całym świecie. Jego teorie, zwłaszcza unizm, nadal stanowią przedmiot badań i inspiracji dla współczesnych artystów i teoretyków. Prace Strzemińskiego, takie jak "Pejzaże morskie" czy "Pejzaże górskie", znajdują się w prestiżowych kolekcjach muzealnych, stanowiąc świadectwo jego niezwykłego talentu i innowacyjności. "Pejzaż morski" z 1939 roku, nabyty od Juliana Przybosia, przyjaciela artysty z czasów grupy "a.r.", czy "Pejzaż górski" z 1946 roku, będący reminiscencją plenerowych pobytów ze studentami, pokazują jego ewolucję i wszechstronność. Jego wpływ na polską sztukę, edukację artystyczną i myślenie o funkcji sztuki jest nieoceniony. Jest pochowany na Starym Cmentarzu w Łodzi w części rzymskokatolickiej, a jego nagrobek, zaprojektowany przez Karola Tchorka, stanowi hołd dla tego wybitnego artysty. Córka artystów, Nika Strzemińska, po latach opublikowała wspomnienia o rodzicach, które rzucają nowe światło na ich skomplikowane życie i twórczość.

Tabela: Kluczowe Teorie i Koncepcje Władysława Strzemińskiego

Koncepcja/Cykl	Główne założenia	Okres twórczości	Znaczenie/Wpływ
Unizm	Jedność dzieła, autonomiczność, płaskość, brak dynamiki, organiczność. Dzieło jako byt sam w sobie, oparty na "danych przyrodzonych" malarstwa (rama, płaskość płótna).	1924-1934 (malarskie), rozszerzone na inne dziedziny 1931-1933	Radykalne zerwanie z tradycją, fundamentalny wkład w awangardę europejską, upodmiotowienie dzieła sztuki.
Architektonizm	Rytm wynikający ze stałych powtarzalnych proporcji opartych na obliczeniach stosunku liczbowego. Jedność dzieła z miejscem, w jakim powstaje.	Okres przed i równoległy z unizmem, rozszerzony na architekturę, rzeźbę, typografię.	Podstawa dla wspólnych prac z Katarzyną Kobro ("Kompozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego"), nowatorski program nauczania projektantów.
Powidoki (Solaryzm)	Uchwycenie wrażeń wzrokowych po spojrzeniu w światło, gra barw i faktur powstała na siatkówce oka.	1948-1949	Próba pogodzenia awangardy z realizmem w trudnych czasach powojennych, inspiracja dla ostatniego filmu Andrzeja Wajdy.

Najczęściej Zadawane Pytania o Władysława Strzemińskiego

Jak Władysław Strzemiński stracił rękę i nogę?
Władysław Strzemiński został ciężko ranny podczas I wojny światowej. W nocy z 6 na 7 maja 1915 roku, służąc jako podporucznik saperów w twierdzy Osowiec, jego oddział został zaatakowany granatem rzuconym przez własnego żołnierza, który potknął się wychodząc z okopu. Wybuch granatu spowodował masakrę. Strzemińskiemu amputowano niemal dwie trzecie prawego uda i ponad połowę lewego przedramienia. Dodatkowo, jeden z odłamków uszkodził mu prawe oko, powodując utratę wzroku w nim. Mimo tych potwornych obrażeń, przeżył i to właśnie podczas rekonwalescencji zaczął poważnie interesować się sztuką.

Na czym polega unizm?
Unizm to rewolucyjna teoria sztuki stworzona przez Władysława Strzemińskiego, postulująca całkowitą autonomię dzieła malarskiego. Według unizmu, obraz powinien być "bytem" samym w sobie, nie kopiującym rzeczywistości i nie odwołującym się do zjawisk poza sobą. Kluczowe dla unizmu są "dane przyrodzone" malarstwa: płaskość powierzchni (płótna) i czworobok granic (ramy). Dążył do maksymalnej jednolitości form, eliminując kontrast i dynamikę, aby wszystkie elementy działały jednocześnie i były wzajemnie neutralne. Efekt ten osiągał poprzez subtelne różnicowanie faktury i barwy, co sprawiało, że obraz stawał się organiczną, spójną całością, "jednością dzieła sztuki z miejscem, w jakim powstaje".

Gdzie jest pochowany Władysław Strzemiński?
Władysław Strzemiński jest pochowany na Starym Cmentarzu w Łodzi, w części rzymskokatolickiej. Zmarł 26 grudnia 1952 roku na gruźlicę, a jego nagrobek został zaprojektowany w 1962 roku przez Karola Tchorka.

Życie Władysława Strzemińskiego, pełne dramatycznych zwrotów, artystycznych poszukiwań i niezłomnej walki o wolność twórczą, pozostaje inspirującym świadectwem siły ludzkiego ducha. Jego spuścizna, choć w pewnym momencie próbowała być zniszczona przez opresyjny system, odrodziła się i dziś stanowi jeden z najjaśniejszych punktów w historii polskiej i światowej awangardy. Jest to opowieść o tym, jak sztuka, nawet w obliczu największych trudności, potrafi przetrwać i nieustannie wzbogacać nasze postrzeganie świata.

Zainteresował Cię artykuł Władysław Strzemiński: Niezłomny Wizjoner Awangardy? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!