27/11/2025
Historia miast to często opowieść o nieustannym zmaganiu się z przeciwnościami losu, ale także o rozwoju, innowacjach i niezwykłej wytrwałości ich mieszkańców. Olsztynek, położony na malowniczych ziemiach Warmii i Mazur, jest doskonałym przykładem takiego miejsca. Jego dzieje, choć naznaczone wojnami i zniszczeniami, są również świadectwem dynamicznego rozwoju, bogatej kultury i zdolności do odradzania się. Od skromnych początków w puszczy, poprzez strategiczną rolę w burzliwych konfliktach, aż po okres rozkwitu po reformacji – Olsztynek skrywa w sobie opowieść, która zasługuje na odkrycie. Przyjrzyjmy się bliżej, jak kształtowało się to miasto, czerpiąc wiedzę z rzetelnych źródeł historycznych.
Początki na Ziemi Sasinów: Narodziny Miasta
Tereny, na których dziś leży Olsztynek, były niegdyś częścią terytorium pruskiego plemienia Sasinów. Obszary te, charakteryzujące się rozległymi puszczami i nielicznymi osadami pruskimi, zostały podbite przez Zakon Krzyżacki. Akcja kolonizacyjna na tych ziemiach rozpoczęła się na dobre dopiero w połowie XIV wieku. Krzyżacy, dążąc do umocnienia swojej władzy i rozwoju gospodarczego, wznosili zamki obronne, wokół których z reguły powstawały miasta. Wcześniej lokowano inne znaczące ośrodki regionu, co pozwala umieścić Olsztynek w szerszym kontekście historycznym:
| Miasto | Rok Lokacji |
|---|---|
| Iława | 1305 |
| Dąbrówno | 1326 |
| Ostróda | 1348 |
| Działdowo | 1349 |
| Olsztynek | 1359 |
| Nidzica | 1381 |
Założenie Olsztynka ściśle wiąże się z postacią komtura ostródzkiego, Gunthera von Hohensteina. Z jego inicjatywy, na niewielkim wzgórzu, wzniesiono zamek, a tuż obok niego zaczęła rozwijać się osada, zamieszkana głównie przez rzemieślników i kupców. To właśnie ta osada, 1 października 1359 roku, otrzymała prawa miejskie na prawie chełmińskim. Na cześć komtura, który dokonał lokacji, miastu nadano nazwę „Hohenstein”.
Miastu przyznano znaczną powierzchnię ziemi – 47 łanów, co odpowiadało około 1765 hektarom. Większość tych gruntów stanowiła źródło utrzymania dla sołtysa, zamożniejszych mieszczan oraz kościoła parafialnego, obejmując prawdopodobnie również las miejski i Jezioro Jemiołowskie. Pod zabudowę miejską przeznaczono stosunkowo niewielki obszar, prostokąt o powierzchni około 4,16 hektara, który odpowiadał późniejszej przestrzeni w obrębie murów obronnych. Olsztynek stał się typowym niemieckim miastem na wschodzie, z centralnie położonym prostokątnym rynkiem, przez który przebiegała główna ulica. Na rynku znajdował się ratusz, centrum administracyjne i handlowe miasta.
W północnej części miasta, na wzniesieniu, dumnie wznosił się gotycki zamek, zbudowany z kamienia i czerwonej cegły, oddzielony od miasta własnymi murami obronnymi. Tuż obok zamku stał kościół parafialny, również otoczony murami obronnymi aż do XVIII wieku. Zamek i kościół stanowiły kluczowe punkty obrony, zwłaszcza w czasach, gdy fortyfikacje grodu składały się głównie z drewnianej palisady.
Zabudowa miasta była zwarta, z domami usytuowanymi jeden przy drugim wzdłuż dwóch regularnych ciągów działek, po obu stronach rynku. Za każdym domem znajdował się dziedziniec z wjazdem do stajni, co doprowadziło do powstania tak zwanych „ulic tylnych” lub „stajennych”. Teren między działkami mieszczańskimi a murem obronnym wypełniały „budy” – skromne mieszkania dla biedoty. Na początku XVII wieku w Olsztynku było 59 dużych domów mieszczańskich i aż 77 małych domów, czyli bud. Szacuje się, że w obrębie murów miejskich mieszkało wówczas około 700 osób.
Lata Rozwoju i Pierwsze Wyzwania (1359-1410)
Okres od założenia miasta w 1359 roku do wybuchu wielkiej wojny z Zakonem w 1410 roku był dla Olsztynka czasem względnego spokoju i dynamicznego rozwoju. Rzemiosło kwitło, reprezentowane przez różnorodne profesje, takie jak piekarze, rzeźnicy, szewcy, krawcy, sukiennicy czy garncarze. Codzienne życie mieszkańców ożywiały cotygodniowe jarmarki, które nie tylko ułatwiały wymianę towarów, ale także sprzyjały kontaktom społecznym. Ważnym elementem gospodarki były również ożywione kontakty handlowe z polskim Mazowszem, co świadczyło o otwarciu miasta na sąsiednie tereny.
Struktura społeczna miasta była zróżnicowana. Patrycjat, czyli najzamożniejsi i najbardziej wpływowi mieszkańcy, składał się z rodzin pochodzenia niemieckiego. Natomiast uboższe warsztaty, określane jako plebs i pospólstwo, często wywodziły się z polskich osadników, którzy przybywali na te tereny z Mazowsza. To właśnie polskie korzenie części ludności przyczyniły się do stopniowego spolszczania nazwy miasta. Już na początku XV wieku, historyk Jan Długosz, opisując bitwę pod Grunwaldem, użył nazwy „Parvum Olsten”, co jest wczesnym świadectwem polskiej obecności i wpływu na tożsamość Olsztynka.
Burzliwe Stulecia: Olsztynek w Cieniu Wojen Polsko-Krzyżackich
Rok 1410 zapoczątkował dla ludności Prus Zakonnych okres niezwykle trudny i naznaczony długotrwałymi konfliktami. Wojny polsko-krzyżackie, sprowokowane przez Zakon, ciągnęły się przez dziesięciolecia, przynosząc ogromne straty i zniszczenia, które dotknęły również Olsztynek.
Konsekwencje Bitwy pod Grunwaldem (1410)
Po osławionej bitwie pod Grunwaldem, miasto i zamek Olsztynek, nie stawiając oporu, poddały się wojskom polskim. Jan Długosz odnotował w swoich kronikach pobyt króla Władysława Jagiełły w okolicach Olsztynka. 17 lipca 1410 roku król Jagiełło, po przybyciu do zamku i miasta Olsztynka, rozłożył obóz. Zarówno zamek, jak i miasto oddały się w ręce królewskie, a król przekazał je w dzierżawę rycerzowi Janowi Kretkowskiemu herbu Dołęga. Długosz precyzuje, że w piątek rano, 18 lipca, król zwinął obóz i udał się nad jezioro, zwane olsztynkowskim, między Morągiem a Olsztynkiem, gdzie zarządził postój. Pewne jest, że król polski spędził noc z 17 na 18 lipca niedaleko Olsztynka, w lesie miejskim. Miejsce to, aż do czasów nowożytnych, było w gwarze ludowej nazywane „Jagiełkiem”, a w źródłach niemieckich figurowało jako „Jagielleck”. Przez długi czas miejscowa ludność wskazywała rozłożysty dąb, pod którym miał odpoczywać polski monarcha.
Niestety, powrót wojsk polskich spod Malborka przyniósł Olsztynkowi znaczne szkody, szacowane na astronomiczną sumę 14700 grzywien. W wyniku tych wydarzeń 30 mieszkańców straciło życie. Straty poniosły również okoliczne wioski i majątki, co świadczy o skali zniszczeń.
Wojna Głodowa (1414)
Kolejne nieszczęście nadeszło w 1414 roku podczas tak zwanej wojny głodowej, kiedy wojska polsko-litewskie ponownie wtargnęły do Prus. Zakon Krzyżacki, nie mogąc bronić Olsztynka, wydał rozkaz jego spalenia, aby nie wpadł w ręce wroga. Na szczęście, miasta nie spalono doszczętnie, choć na krótki czas znalazło się ono w rękach wojsk polsko-litewskich. Tym razem straty oszacowano na 7000 grzywien. Zniszczeniu uległy ratusz, kościół, zamek (częściowo spalony) oraz dwa młyny. Zginęło 67 mieszkańców Olsztynka. Prawdopodobnie to właśnie te tragiczne wydarzenia skłoniły władze miasta do rozpoczęcia wznoszenia solidniejszych murów obronnych oraz odbudowy zniszczonych młynów, ucząc mieszkańców, że inwestycje w obronność są koniecznością.
Wojna Trzynastoletnia (1454-1466)
W okresie wojny trzynastoletniej, która trwała od 1454 do 1466 roku, Olsztynek początkowo poparł Związek Pruski, dążący do uniezależnienia się od Zakonu Krzyżackiego. Jednak w kilka miesięcy później miasto zostało zdobyte przez wojska krzyżackie. Strategiczna ważność Olsztynka polegała na tym, że stanowił on najdalej wysunięty na wschód punkt oporu Krzyżaków. Przez dłuższy czas stacjonowały tu czeskie wojska zaciężne pod dowództwem Mužika ze Świniawy, które mocno dawały się we znaki mieszczanom, rygorystycznie egzekwując ogromne podatki i kontrybucje.
Mimo to, w wyniku podpisania pokoju toruńskiego w 1466 roku, Olsztynek pozostał w granicach państwa krzyżackiego, podczas gdy Warmia, oddalona zaledwie o 5 km na północ, została włączona do Polski. Wojna trzynastoletnia mocno zrujnowała całe Prusy, a Olsztynek również poniósł znaczne zniszczenia i został splądrowany. Mieszczanie, nauczeni bolesnym doświadczeniem, po zakończeniu konfliktu wzmocnili mury obronne i zbudowali solidne bramy z wieżami, dążąc do zapewnienia większego bezpieczeństwa w przyszłości.
Ostatnia Wojna z Zakonem (1519-1521)
Podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, toczącej się w latach 1519-1521, wojska polskie ponownie zajęły Olsztynek w 1520 roku. Hetman polski, Mikołaj Firlej, wydał mieszkańcom pisemne zapewnienie, że król Zygmunt zachowa wszystkie przywileje miasta, co miało na celu uspokojenie ludności i zapobieżenie oporowi. W Olsztynku pozostała stuosobowa załoga polska, która okupowała miasto aż do układu krakowskiego w 1525 roku.
Przełom Roku 1525: Reformacja i Narodziny Prus Książęcych
Wydarzenia roku 1525 miały kolosalne znaczenie dla dalszych dziejów ziem pruskich i całej Europy. W tym czasie Albrecht Hohenzollern, ówczesny mistrz zakonu krzyżackiego, pod silnym wpływem nauk Marcina Lutra, podjął historyczną decyzję o rozwiązaniu zakonu krzyżackiego. Zrezygnował ze ślubów zakonnych i, za zgodą króla polskiego, utworzył państwo świeckie – Prusy Książęce, ze stolicą w Królewcu. Kluczowy wpływ na tę decyzję oraz na rozwój Reformacji w Prusach miały rozmowy Lutra z wielkim mistrzem, prowadzone w Wittenberdze 29 listopada 1523 roku.
Zgodnie z traktatem krakowskim, Prusy Książęce stały się lennem Polski, a ich władca musiał złożyć hołd królowi polskiemu. Albrecht, będąc gorącym zwolennikiem reformacji, sprawił, że Prusy Książęce stały się pierwszym państwem luterańskim na świecie. Zgodnie z zasadą „cuius regio, eius religio” (czyj kraj, tego religia), ludność tego państwa przeszła na luteranizm. Co niezwykle istotne, proces ten odbył się drogą pokojową. Ogromna większość społeczeństwa poparła dążenia księcia i głosicieli nauk Marcina Lutra.
Zorganizowanie Kościoła ewangelickiego w Prusach Książęcych wymagało znalezienia odpowiedniej liczby pastorów i wydrukowania nowych książek religijnych. Wielu duchownych rekrutowało się z dawnych księży katolickich, którzy przyjęli nową naukę, ale wielu pastorów przybyło również z ziem polskich. Było to kluczowe, ponieważ znali oni język polski, co było niezwykle ważne w kontekście demograficznym – w tym czasie w Prusach Książęcych mieszkało około 100 000 osób mówiących wyłącznie po polsku.
Olsztynek jako Centrum Kościelne i Edukacyjne
W czasach poreformacyjnych Olsztynek zyskał na znaczeniu, stając się ważnym centrum kościelnym. Pierwszym ewangelickim duchownym w mieście był Matthias Bienwald, który przybył tu ze Śląska. 20 czerwca 1526 roku książę Albrecht mianował go pierwszym proboszczem w Olsztynku. Ewangelicy przejęli dawny kościół katolicki, adaptując go do swoich potrzeb. Bienwald prowadził aktywną korespondencję z czołowymi ewangelickimi reformatorami, takimi jak Speratus i Polentz, co świadczy o jego wpływie i zaangażowaniu w rozwój nowej wiary. W 1554 roku został wyróżniony i powołany do prowadzenia Synodu w Saalfeld, którego celem było zakończenie sporów wynikłych między ewangelickimi duchownymi na terenie Księstwa.
Wydarzenia roku 1525 spowodowały trwałe podziały religijne na terenie dawnych Prus. Ludność Warmii, która od 1466 roku należała do Polski, pozostała wierna Kościołowi katolickiemu. Natomiast mieszkańcy Prus Książęcych, w tym liczna grupa polskich osadników z Mazowsza, stali się ewangelikami. To właśnie tych polskich ewangelików w późniejszych czasach zaczęto nazywać Mazurami, podkreślając ich odrębną tożsamość kulturową i religijną.
Olsztynek nie tylko stał się ważnym ośrodkiem religijnym, ale również edukacyjnym. Utworzono tutaj archiprezbiterat (odpowiednik biskupstwa), który funkcjonował do 1699 roku. W 1534 roku założono szkołę partykularną, której absolwenci mieli prawo do kontynuowania studiów uniwersyteckich. Metryki Uniwersytetu Królewieckiego z lat 1544-1688 odnotowują aż 73 studentów pochodzących z Olsztynka. Była to bardzo wysoka liczba w porównaniu ze studentami z innych miast regionu, na przykład z Ostródy, co świadczy o wysokim poziomie nauczania i aspiracjach edukacyjnych mieszkańców Olsztynka.
Złoty Wiek: Rozkwit Gospodarczy i Administracyjny (po 1525)
Od 1525 roku, przez niemal sto lat, trwał niezwykle korzystny okres dla ziem i ludności Prus Książęcych. Wojny omijały te tereny, a ożywione kontakty z Polską sprzyjały dynamicznemu rozwojowi gospodarczemu. W tym czasie Olsztynek nabrał dużego znaczenia zarówno administracyjnego, jak i gospodarczego.
Starostwo Olsztyneckie i Administracja
W 1525 roku w Olsztynku utworzono starostwo, które przetrwało do 1610 roku, kiedy to ziemię olsztynecką włączono do starostwa ostródzkiego. Główną powinnością starosty był nadzór nad sprawami wojskowymi, co obejmowało organizację obrony, budownictwo obronne, utrzymywanie wojska oraz ściąganie kontrybucji na jego potrzeby. O znaczącej roli starosty w XVI wieku świadczy fakt, że w 1546 roku do miasta przybył sam książę pruski, Albrecht Hohenzollern, wraz z małżonką, aby uczestniczyć w weselu starosty Dietricha von Wernsdorf. Poza starostą, w Olsztynku rezydowało jeszcze kilku innych urzędników państwowych, takich jak pisarz urzędowy, burgrabia, nadleśniczy, nadzorca rybactwa czy komornik, co wskazuje na rozbudowaną strukturę administracyjną.
Życie Codzienne i Gospodarka
Mieszkańcy Olsztynka utrzymywali się przede wszystkim z rzemiosła i handlu, ale dodatkowe źródła dochodów stanowiły rolnictwo i ogrodnictwo. Rzemieślnicy, zorganizowani w cechach, często mieszkali w jednej części miasta, wspólnie zasiadali w kościele i mieli wyznaczony dla siebie odcinek murów miejskich do obrony, co świadczyło o ich zintegrowanej roli w życiu miasta. Olsztynek posiadał kilka młynów, które stanowiły własność panującego, oraz miejskie browary. Co ciekawe, obywatele miasta mieli prawo warzyć piwo na własny użytek lub na handel, co było ważnym elementem lokalnej gospodarki i życia społecznego.
Praworządność i Władza Miejska
W latach 1491-1715 w Olsztynku działał również sąd ziemski, który rozpatrywał sprawy zarówno ludzi wyższego, jak i niższego stanu. Dotyczyły one różnorodnych kwestii, od kradzieży drewna z lasu po przekroczenia prawa miejskiego. Do wykonywania wyroków trzeba było wynajmować kata z większego sąsiedniego miasta, a szubienica, miejsce egzekucji, stała poza obrębem murów, na polu Grislinga. Władzę w mieście sprawowała rada złożona z kilku rajców, z burmistrzem na czele, w której rękach spoczywała również część władzy sądowniczej. Około 1600 roku burmistrzem Olsztynka został Friedrich am Ende, który dysponował dużą władzą i nie mniejszymi dochodami. Jego prawą ręką był pisarz miejski, również cieszący się dobrym zabezpieczeniem materialnym.
Podsumowanie i Dziedzictwo
Historia Olsztynka to fascynująca podróż przez wieki, pełna wyzwań, ale i okresów dynamicznego rozwoju. Od założenia jako krzyżacka twierdza, przez burzliwe czasy wojen polsko-krzyżackich, które wielokrotnie niszczyły miasto, po przełomowy okres reformacji, który ukształtował jego tożsamość religijną i kulturową. Olsztynek, choć często znajdował się na styku wielkich konfliktów, zawsze potrafił się podnieść i rozkwitnąć, stając się ważnym centrum administracyjnym, kościelnym i edukacyjnym.
Dziś, spacerując ulicami Olsztynka, możemy dostrzec ślady tej bogatej przeszłości w jego architekturze, układzie urbanistycznym i wspomnieniach, które tkwią w murach starych budynków. Miasto, które przetrwało wieki zmian, jest żywym świadectwem determinacji i siły swoich mieszkańców, którzy przez pokolenia budowali i odbudowywali, tworząc unikalne dziedzictwo Mazur.
Najczęściej Zadawane Pytania
Kiedy dokładnie powstał Olsztynek?
Olsztynek otrzymał prawa miejskie 1 października 1359 roku.
Kto założył Olsztynek?
Miasto zostało założone z inicjatywy komtura ostródzkiego, Gunthera von Hohensteina.
Jakie było pierwotna nazwa Olsztynka?
Pierwotna nazwa miasta brzmiała „Hohenstein”, na cześć komtura Gunthera von Hohensteina.
Jakie były główne źródła utrzymania mieszkańców Olsztynka w średniowieczu?
Mieszkańcy Olsztynka utrzymywali się głównie z rzemiosła (piekarze, rzeźnicy, szewcy, krawcy, sukiennicy, garncarze) i handlu. Dodatkowe dochody zapewniały rolnictwo i ogrodnictwo.
Jaki wpływ miały wojny polsko-krzyżackie na Olsztynek?
Wojny polsko-krzyżackie przyniosły Olsztynkowi znaczne zniszczenia, straty w ludności i konieczność odbudowy. Miasto było wielokrotnie zajmowane, plądrowane i narażone na poważne kontrybucje. Skutkowało to wzmocnieniem obronności miasta.
Czym było starostwo w Olsztynku?
Starostwo w Olsztynku, utworzone w 1525 roku, było lokalnym urzędem administracyjnym, którego główną rolą był nadzór nad sprawami wojskowymi, organizacją obrony, utrzymaniem wojska i ściąganiem podatków na jego potrzeby. Na jego czele stał starosta.
Dlaczego Olsztynek stał się ważnym centrum kościelnym po reformacji?
Po reformacji, w 1525 roku, Olsztynek stał się jednym z pierwszych miast w Prusach Książęcych, które przyjęło luteranizm. Utworzono tu archiprezbiterat, a miasto zyskało znaczenie jako ośrodek ewangelicki, z pierwszym proboszczem Matthiasem Bienwaldem i aktywnym udziałem w synodach.
Zainteresował Cię artykuł Olsztynek: Historia Miasta na Mazurach? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!