05/01/2021
Celadon to termin, który w świecie ceramiki budzi podziw i zachwyt. Jego charakterystyczny, często zielonkawo-niebieski odcień, osiągany dzięki specjalnej glazurze i warunkom wypału, od wieków urzeka miłośników sztuki. Choć celadon kojarzy się głównie z Dalekim Wschodem, to w jego historii i ewolucji wyróżnić można dwa główne nurty: chiński i koreański. Oba narody wniosły swój niepowtarzalny wkład w rozwój tej techniki, tworząc dzieła o odmiennym charakterze i estetyce. Zrozumienie tych różnic pozwala głębiej docenić kunszt i innowacyjność starożytnych garncarzy.
Kluczową różnicą, która zaważyła na odcieniach celadonu z Chin i Korei, były metody wypału. Chińscy garncarze, dążąc do perfekcji, wypalali swoje celadony w piecach ceglanych. Te konstrukcje pozwalały na pewien przepływ tlenu, co skutkowało cieplejszymi, często oliwkowozielonymi odcieniami glazury, jak w przypadku słynnych chińskich celadonów z pieców Yue. Z kolei koreańscy rzemieślnicy, w swoim dążeniu do stworzenia czegoś wyjątkowego, stosowali tradycyjne piece gliniane. Ich konstrukcja skutecznie blokowała przepływ tlenu, tworząc redukcyjną atmosferę, która nadawała koreańskim celadonom olśniewający, chłodniejszy, niebieskozielony odcień, tak charakterystyczny dla celadonu Goryeo. To właśnie ten subtelny, ale znaczący szczegół w technice wypału sprawił, że celadony z obu krajów, mimo wspólnego źródła inspiracji, zyskały tak odmienne, rozpoznawalne barwy.
Goryeo Celadon: Szczyt Koreańskiej Ceramiki
Historia koreańskiej ceramiki (도자기; dojagi) jest niezwykle bogata i sięga około 8000 roku p.n.e. Przez wieki Półwysep Koreański był domem dla żywej, innowacyjnej i wyrafinowanej sztuki. Długie okresy stabilności sprzyjały rozwojowi duchowych tradycji i technologii rzemieślniczych specyficznych dla regionu. Jednak to okres dynastii Goryeo (918–1392) jest powszechnie uważany za złoty wiek koreańskiego celadonu, a wręcz za szczytowe osiągnięcie w historii koreańskiej ceramiki. W tym czasie koreański celadon osiągnął swój zenit dzięki wynalezieniu techniki inkrustacji zwanej sanggam na początku XII wieku. Technika ta polegała na wycinaniu wzorów w glinie, wypełnianiu ich białą lub czarną glinką, a następnie pokrywaniu całości glazurą i wypalaniu. Pozwalało to na tworzenie niezwykle szczegółowych i delikatnych dekoracji, takich jak żurawie i chmury, które stały się ikonicznymi motywami dla celadonu Goryeo.
Wzory na celadonach Goryeo były różnorodne i obejmowały motywy kluczy, liści, geometryczne pasma, owalne panele, stylizowane ryby, owady, ptaki. Glazury miały zazwyczaj różne odcienie celadonu, od niemal przezroczystych, które uwidaczniały białe i czarne inkrustacje, po brązowe i niemal czarne, używane do wyrobów kamionkowych i pojemników. W XII wieku w Korei opracowano także technikę Jinsa, czyli dekoracji podszkliwnej czerwienią, wykorzystując pigment z tlenku miedzi. Technika ta później zainspirowała ceramikę z czerwienią podszkliwną dynastii Yuan w Chinach.
Formy naczyń Goryeo celadon były równie zróżnicowane, co ich dekoracje. Spotykamy szerokie, pękate dzbany, niskie, płytkie naczynia, bogato zdobione celadonowe pudełka na kosmetyki oraz małe czarki z inkrustacjami. Ceramika buddyjska produkowała wazy w kształcie melona, czarki chryzantemowe często o spektakularnym architektonicznym designie na podstawach z motywami lotosu i głowicami kwiatów lotosu. Odkryto również misy jałmużnicze o wygiętych brzegach, podobne do koreańskich wyrobów metalowych. Kieliszki do wina często miały wysoką nóżkę, która spoczywała na podstawkach w kształcie talerza. Ważnym elementem w produkcji celadonu Goryeo było dodawanie niewielkiej ilości proszku żelaza do rafinowanej gliny, a następnie pokrywanie jej glazurą z dodatkiem niewielkiej ilości proszku żelaza przed wypaleniem. Dzięki temu glazura była trwalsza, a jej wykończenie bardziej błyszczące niż w przypadku białej ceramiki.
Przegląd Historii Koreańskiej Ceramiki
Historia ceramiki koreańskiej jest długa i fascynująca, odzwierciedlając rozwój kultury i sztuki na Półwyspie Koreańskim.
Okres Jeulmun (Neolit)
Najwcześniejsza znana koreańska ceramika pochodzi z około 8000 roku p.n.e. Dowody na istnienie kultury naczyń z grzebieniowym wzorem (Yunggimun pottery) z okresu mezolitu znajdują się na całym półwyspie, np. na wyspie Jeju. Ceramika Jeulmun, czyli „ceramika z wzorem grzebieniowym”, pojawia się po 7000 roku p.n.e. i jest skoncentrowana na stanowiskach w zachodnio-centralnych regionach Półwyspu Koreańskiego, gdzie istniało wiele prehistorycznych osad, takich jak Amsa-dong. Ceramika Jeulmun ma podstawowe podobieństwa w designie i formie do tej z ziem eurazjatyckich, choć najwcześniejsze przykłady tego wzoru znaleziono w Korei.
Okres Mumun (Epoka Brązu)
Okres Mumun rozpoczyna się około 3000 roku p.n.e. i trwa do 400 roku p.n.e. Ceramika Mumun jest często znajdowana w dolmenach wraz z koreańskimi harfami, sztyletami z brązu w kształcie bipa i narzędziami z brązu. Ceramika z tego okresu ma płaskie dna i gładką powierzchnię, stąd nazwa Minmuneui, czyli Mumun pottery. Starożytne Joseon i Buyeo używały jej zarówno do celów rytualnych, jak i praktycznych. Wraz z szerokim rozpowszechnieniem uprawy ryżu, rozwinęły się praktyczne dzbany z uchwytami po obu stronach, zwane Misongri Togi.
Okres Samhan
W okresie Samhan pojawiają się różne odcienie szarości i kształty naczyń wypalanych w temperaturze około 900 stopni Celsjusza. Naczynia te początkowo nazywano ceramiką Gimhae, od miejsca odkrycia, Gimhae. Wiele z nich znajdowano w pobliżu rzek, w kopcach muszlowych.
Okres Trzech Królestw
W tym okresie powstawały unikalne formy, takie jak dzbany z długimi szyjami ozdobione figurkami z królestwa Silla. Wczesna ceramika Silla była również używana do ceremonii parzenia herbaty. Warto wspomnieć o Toyong, glinianej figurce osoby na koniu z Silla, czy celadonie w kształcie owcy z królestwa Baekje (III-IV wiek).
Późna Silla
Ceramika z okresu późnej Silla (668–935) lub po prostu okresu Silla charakteryzowała się unikalnymi podstawkami goopdari, podobnymi do tych z królestwa Gaya. W porównaniu do Gaya, naczynia Silla miały więcej trójwymiarowych obiektów umieszczonych na ceramice. Pojawiały się motywy rogów, poroża, koni na wyrobach kamionkowych, a także ciekawe obiekty przedstawiające rzymskiego żołnierza, Araba, mrówkojady i słonie. Ponieważ te zwierzęta nie żyją w Korei, można przypuszczać, że podróżowały bardzo daleko. W tym okresie celadon stał się głównym produktem.
Wzrost liczby świątyń zwiększył zapotrzebowanie na naczynia glazurowane celadonem (cheongja), co spowodowało bardzo szybki rozwój cheongja, z bardziej organicznymi kształtami i dekoracjami, takimi jak motywy zwierząt i ptaków. Należy jednak zaznaczyć, że celadon nie miał bezpośredniego związku z samym buddyzmem; jadeitowe gokok (zaokrąglone, zakrzywione ozdoby) i naszyjniki z jadeitu istniały już w epoce kamienia łupanego i neolitu w Korei. Jadeit był ceniony jako skarb, czego dowodem są liczne jadeitowe gokok wiszące na złotych koronach Silla. Te jadeitowe gokok były symbolem kreatywności wszechświata.
Dynastia Joseon
W okresie Joseon (1392–1897) wyroby ceramiczne były uważane za najwyższej jakości osiągnięcia z królewskich, miejskich i prowincjonalnych pieców. Okres Joseon cieszył się długim okresem wzrostu w królewskich i prowincjonalnych piecach, a wiele prac najwyższej jakości zachowało się do dziś.
Ceramika Joseon rozwijała się wzdłuż chińskich linii pod względem koloru, kształtu i techniki. Celadon, biała porcelana i naczynia do przechowywania były podobne, ale z pewnymi wariacjami w glazurach, wzorach nacięć, kwiatach i wadze. Istniał wpływ dynastii Ming w niebiesko-białych wyrobach z glazurą kobaltowo-niebieską, ale bez zakresu niebieskiego ftalowego i trójwymiarowej głębi koloru szklanych wyrobów chińskich dynastii Ming.
Wcześnie pojawiły się uproszczone wzory. W celadonach nadal dominowały wzory buddyjskie: kwiaty lotosu i wierzby. Najczęściej spotykaną formą były butelki w kształcie gruszki. Godne uwagi były cieńsze glazury i bezbarwne glazury do ceramiki Buncheong lub kamionki. W okresie Joseon Koreańczycy zastosowali tradycję sanggam do tworzenia ceramiki buncheong. W przeciwieństwie do wyrafinowanej elegancji celadonu Goryeo, buncheong to malowana kamionka, zaprojektowana tak, aby była naturalna, skromna i praktyczna. Jednak tradycja buncheong była stopniowo zastępowana przez białą porcelanę Joseon, jej arystokratyczny odpowiednik, i zniknęła w Korei pod koniec XVI wieku. Buncheong stała się znana i ceniona w Japonii jako Mishima.
Biała porcelana Joseon, reprezentująca ceramikę Joseon, była produkowana przez cały okres dynastii Joseon. Zwykła i surowa biała porcelana odpowiednio odzwierciedlała gust neokonfucjańskich uczonych. Qingowskie barwienie, jaśniejsze i niemal scytyjskie w imitacji emalii, zostało odrzucone przez koreańskich garncarzy na rzecz prostszych, mniej zdobionych wyrobów, zgodnych z nową dynastią, która opierała się na doktrynie konfucjańskiej.
Ogólnie rzecz biorąc, ceramika tej dynastii jest podzielona na okresy wczesny, środkowy i późny, zmieniające się mniej więcej co dwa stulecia; tak więc lata 1300 do 1500 to okres wczesny, 1500 do 1700 środkowy, a 1700 do 1900–1910 późny. Wzory zaczęły przyjmować bardziej tradycyjne koreańskie glazury i bardziej specyficzne wzory, aby zaspokoić regionalne potrzeby. W 1592 roku, podczas japońskiej inwazji na Koreę, całe wioski koreańskich garncarzy zostały siłą przeniesione do Japonii, co uszkodziło przemysł ceramiczny, ponieważ rzemieślnicy musieli ponownie uczyć się technik, ponieważ mistrzowie zniknęli.
XX Wiek i Współczesność
Odrodzenie ceramiki celadonowej rozpoczęło się na początku XX wieku, w tym dzięki pracy Żyjącego Skarbu Narodowego, Yu Geun-Hyeonga, którego praca została udokumentowana w krótkim filmie z 1979 roku, „Koryo Celadon”. W tym okresie ceniono bardziej praktyczną ceramikę, a powstały duże firmy, takie jak Hankook Porcelain i Haengnam Porcelain. Ceramika Buncheong również odżyła i stała się szeroko popularna dzięki współczesnemu trendowi eko-minimalistycznemu.
Tabela Porównawcza: Chiński vs. Koreański Celadon
| Cecha | Chiński Celadon (np. Yue) | Koreański Celadon (Goryeo) |
|---|---|---|
| Typ pieca | Piece ceglane | Tradycyjne piece gliniane |
| Przepływ tlenu | Umiarkowany (atmosfera utleniająca) | Ograniczony (atmosfera redukcyjna) |
| Dominujący odcień | Cieplejsza oliwkowa zieleń | Chłodniejszy, niebiesko-zielony |
| Charakter glazury | Bardziej jednolita, często grubsza | Często delikatniejsza, z subtelnymi niuansami |
| Charakterystyczne techniki | Rzeźbione, tłoczone wzory | Inkrustacja sanggam, jinsa (czerwień podszkliwna) |
| Estetyka | Majestatyczna, często masywna | Elegancka, wyrafinowana, subtelna |
Koreańska Kuchnia a Ceramika
Choć nasz główny temat to ceramika, nie sposób pominąć kontekstu, w jakim wiele z tych pięknych naczyń było używanych. Tradycyjna kuchnia koreańska, znana ze swojej różnorodności i intensywnych smaków, doskonale komponowała się z estetyką lokalnej ceramiki. Ryż, podstawa koreańskiego posiłku, jest w tradycyjnej kuchni zaprawiany wyłącznie solą i olejem sezamowym (a nie octem ryżowym), co pozwala mu zachować naturalny smak. Często podawany jest w miseczkach, które mogły być wykonane z białej porcelany Joseon, cenionej za swoją prostotę i czystość.
Zamiast ryb i owoców morza, w wielu tradycyjnych potrawach koreańskich pojawiają się kawałki mięsa, warzyw lub, co najważniejsze, oryginalne koreańskie kimchi! Okazuje się, że niewiele tradycyjnych potraw koreańskich potrafi się obejść bez tego dodatku. Kimchi, podawane w specjalnych naczyniach, często z ceramiki buncheong lub nawet wczesnej baekja, stanowiło nieodłączny element każdego posiłku. Dla miłośników skorupiaków, kuchnia koreańska również oferuje bogactwo wyboru. Owoce morza, marynowane, duszone, gotowane, a nawet sfermentowane, podawane w misach i na talerzach, prezentowały się doskonale na tle różnorodnej koreańskiej ceramiki, od surowej kamionki po delikatny celadon.
Często Zadawane Pytania
P: Czym różni się wypał celadonu chińskiego od koreańskiego?
O: Główna różnica polega na typie pieców i kontroli tlenu. Chińscy garncarze używali pieców ceglanych, które dopuszczały pewien przepływ tlenu, prowadząc do cieplejszych, oliwkowo-zielonych odcieni. Koreańscy rzemieślnicy stosowali tradycyjne piece gliniane, które skuteczniej blokowały przepływ tlenu, tworząc atmosferę redukcyjną i nadając celadonowi chłodniejszy, niebiesko-zielony odcień.
P: Co to jest technika sanggam w koreańskiej ceramice?
O: Sanggam to innowacyjna technika inkrustacji opracowana w okresie Goryeo. Polegała na wycinaniu wzorów w glinie, wypełnianiu ich białą lub czarną glinką, a następnie pokrywaniu całości glazurą i wypalaniu. Pozwalało to na tworzenie niezwykle szczegółowych i delikatnych dekoracji, takich jak żurawie i chmury, które stały się znakiem rozpoznawczym celadonu Goryeo.
P: Jakie są główne cechy ceramiki Joseon?
O: Ceramika Joseon charakteryzuje się ewolucją w kierunku prostoty i elegancji, zwłaszcza w przypadku białej porcelany Baekja, która odzwierciedlała ideały konfucjanizmu. W tym okresie rozwijała się również ceramika Buncheong, która była bardziej naturalna i praktyczna. Wzory stały się bardziej uproszczone, a formy często przyjmowały kształt gruszkowych butelek. Niestety, inwazje japońskie w XVI wieku znacząco wpłynęły na produkcję ceramiki, prowadząc do przymusowego przesiedlenia wielu koreańskich garncarzy do Japonii.
Historia celadonu i całej koreańskiej ceramiki to opowieść o nieustannym poszukiwaniu piękna, innowacji i perfekcji. Od prehistorycznych naczyń Jeulmun, przez szczyt wyrafinowania Goryeo celadonu z jego techniką sanggam, po minimalistyczną elegancję białej porcelany Joseon i praktyczność Buncheong, koreańscy garncarze zawsze potrafili wnieść swój unikalny wkład w świat sztuki ceramicznej. Różnice w technikach wypału między Chinami a Koreą, choć subtelne, zaowocowały odmiennymi odcieniami i estetyką, tworząc dwie równoległe, ale równie fascynujące ścieżki w historii tego niezwykłego materiału. Dziś te starożytne tradycje są nadal pielęgnowane, a koreańska ceramika wciąż inspiruje swoją ponadczasową elegancją i głębokim dziedzictwem kulturowym.
Zainteresował Cię artykuł Celadon: Chiński Blask kontra Koreańska Elegancja? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!