29/09/2024
W świecie starożytnej Grecji, gdzie sztuka i rzemiosło splatały się w nierozerwalną całość, narodził się styl, który zrewolucjonizował malarstwo wazowe: styl czerwonofigurowy. Powstały około 530 roku p.n.e., stanowił on przełomowe odejście od dominującej wcześniej techniki czarnofigurowej, otwierając przed artystami zupełnie nowe możliwości ekspresji i szczegółowości. Zamiast malowania sylwetek na czarnym tle i rycia detali, nowa metoda polegała na pozostawieniu postaci w naturalnym, czerwonawym kolorze gliny, podczas gdy tło pokrywano czarnym pokostem. Detale, takie jak rysy twarzy, mięśnie czy fałdy szat, były następnie malowane cienkimi liniami czarnym pokostem, co pozwalało na znacznie większą precyzję i swobodę w oddawaniu formy i ruchu. To innowacyjne podejście nie tylko ułatwiło przedstawianie postaci w bardziej realistyczny sposób, ale także umożliwiło artystom eksperymentowanie ze skrótami perspektywicznymi i głębią, wprowadzając do malarstwa wazowego element trójwymiarowości.
Rozkwit stylu czerwonofigurowego był ściśle związany z dynamicznym rozwojem greckich państw-miast, zwłaszcza Aten, które stały się centrum produkcji i innowacji ceramicznych. Powstało wiele konkurujących ze sobą warsztatów, a każdy z nich dążył do perfekcji i oryginalności. Ta artystyczna rywalizacja napędzała postęp, prowadząc do niezwykłego bogactwa form i tematów. Czerwonofigurowe wazy, od monumentalnych amfor po delikatne czary, stały się nie tylko naczyniami codziennego użytku, ale także prawdziwymi dziełami sztuki, opowiadającymi historie z mitologii, życia codziennego i heroicznych czynów, utrwalającymi ducha epoki dla przyszłych pokoleń.
Styl Surowy (ok. 530–480 p.n.e.)
Początki stylu czerwonofigurowego, nazywane okresem surowym, datuje się na około 530 rok p.n.e., a jego narodziny przypisuje się pracowni Andokidesa. Wczesne dzieła z tego okresu nosiły jeszcze ślady konwencji znanych ze stylu czarnofigurowego. Artyści, tacy jak Andokides czy jego współpracownicy – malarz Lisippides i Psjaks – często tworzyli naczynia dwujęzyczne, gdzie ta sama scena była przedstawiona zarówno w technice czarnofigurowej, jak i czerwonofigurowej. To pozwalało na płynne przejście i eksperymentowanie z nowymi możliwościami. Początkowo rysunek postaci charakteryzował się pewną schematycznością. Sylwetki ukazywano w najszerszych płaszczyznach, unikano skrótów perspektywicznych, a muskulatura była przedstawiona w sposób uproszczony. Charakterystyczne było również malowanie oka na wprost, nawet w twarzach ukazanych z profilu, co nadawało postaciom specyficzny, nieco archaiczny wyraz.
Jednak z czasem, artyści zaczęli stopniowo odchodzić od tych sztywnych reguł. Rysunki stawały się coraz bardziej swobodne i pełne wyrazu, dążąc do większego realizmu i dynamiki. Do pierwszych i najbardziej wpływowych twórców w nowej technice należeli Eutymides i Eufronios. Ich prace świadczą o szybkim rozwoju i poszukiwaniu nowych rozwiązań. Przykładem geniuszu Eutymidesa jest amfora z Vulci, na której artysta przedstawił trzech tańczących mężczyzn o muskularnych ciałach, uchwyconych w skomplikowanym ruchu. Co niezwykłe, środkowa postać została pokazana od tyłu, z silnie skręconą sylwetką i odchyloną głową, co było prawdziwym przełomem w tamtych czasach. Eutymides z dumą podpisał swoje dzieło: „Namalował Euthymides, syn Poliosa, tak, jak nigdy nie zrobił Eufronius”, co świadczy o artystycznej rywalizacji i świadomości własnych osiągnięć.
Eufronios, działający w latach 520–505 p.n.e., również był mistrzem nowej techniki. Jego tak zwany Krater Antaiosa to doskonały przykład swobodnego ukazania postaci i wczesnej perspektywy. Przedstawia on walkę Heraklesa z Anteuszem. Herakles, choć namalowany z profilu, ma oko ukazane frontalnie – to jeszcze relikt starszych konwencji. Jednak postać Anteusza, z odwróconą głową, szczerzącymi się zębami i bezwładnie zwisającą ręką, doskonale oddaje fizyczne wyczerpanie i wysiłek walki. Kompozycja krateru dynamicznie oddaje napięcie i dramatyzm sceny. Malarstwo Eutymidesa wyróżniało się nie tylko doskonałym rysunkiem, ale także znakomitą kompozycją, co widać na jego amforze z Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie artysta śmiało próbuje ukazać postać w pozycji trzy czwarte, co było zapewne zapożyczeniem z malarstwa ściennego.
Okres surowy to czas, w którym artyści czerwonofigurowi zaczęli nie tylko wiernie oddawać walory fizyczne, ale także starać się ukazać stan psychiczny malowanych postaci. Przykładem tego jest czara z około 500 roku p.n.e., zdobiona przez malarza Sosiasa, przedstawiająca Achillesa opatrującego rannego Patroklosa. Kompozycja, ujęta w kole, ukazuje szczegółowo przemyślane sylwetki i ubrania bohaterów, ale to strona emocjonalna malowidła, ból i troska, czyni je wyjątkowym. Około 500 roku p.n.e. nastąpił kolejny przełom w malarstwie wazowym. Skróty perspektywiczne stawały się normą, a artyści dążyli do przedstawiania postaci w płynnych, żywych ruchach, jednocześnie poszukując prawidłowego ukazania anatomicznej budowy figur. Uwidaczniano mięśnie i wiernie oddawano przejrzystość przylegających do ciała szat. Statyka odgrywała kluczową rolę, pozwalając postaciom wyzwalać się z dotychczasowych schematów dwuwymiarowości, ewoluując w kierunku malarskim, co osiągnęło swój szczyt w kolejnym okresie.
Styl Klasyczny lub Swobodny (ok. 500–420 p.n.e.)
Okres klasyczny, często nazywany również swobodnym, rozpoczął się od ewolucji, która miała miejsce około 500 roku p.n.e., i trwał aż do około 420 roku p.n.e. To właśnie wtedy malarstwo czerwonofigurowe osiągnęło swój pełny rozkwit, charakteryzujący się jeszcze większą swobodą, dynamiką i dążeniem do realizmu, a także pogłębionym studium ludzkiego ciała i psychiki. Jednym z pierwszych wybitnych przedstawicieli tego nurtu był malarz Onesimos. Odrzucił on archaiczną, płaską tektonikę ludzkiego ciała, zastępując ją strukturalnym rysunkiem aktu, choć początkowo jeszcze nieco naiwnym. Jego czara przedstawiająca atletę przygotowującego się do biegu była nowatorskim dziełem, gdzie postać „oderwała się” od tła dzięki zastosowaniu skrótów perspektywicznych. Mimo to, wczesne prace Onesimosa nadal wykazywały pewne przywiązanie do starych tradycji, czego przykładem jest wygięcie postaci dostosowujące się do krzywej brzegu naczynia, sprawiające, że atleta wydaje się stać w nienaturalny sposób.
Najbardziej znanym dziełem Onesimosa jest czara z Luwru, przedstawiająca mit Tezeusza. W medalionie widać Tezeusza na dnie morza z siedzącą naprzeciw Amfitrytą, wspieranego przez Trytona, z Ateną stojącą pomiędzy nimi. Wewnętrzna część czary jest delikatna i sielankowa, natomiast ściany zewnętrzne dekorują brutalne, dynamiczne sceny heroicznych czynów Tezeusza. Widzimy tu Tezeusza zrzucającego Sirkana do morza, atakującego Prokrustesa siekierą, mocującego się z Sinnisem i ujarzmiającego Byka Maratońskiego. Te sceny, pełne dynamiki, pokazują odwagę artysty w przedstawianiu postaci od tyłu. Mit o Tezeuszu, jako rzekomym twórcy podwalin ateńskiej państwowości, stał się niezwykle popularnym tematem po upadku tyranii.
Innym prominentnym artystą tego okresu był Malarz Kleofradesa (Epiket II), uczeń Eutymidesa. Interesowały go dynamiczne kompozycje, często z bachicznymi scenami roztańczonych postaci w korowodach, które niemalże rozsadzały naczynia swoją swobodą. W jego innych obrazach, np. scenach z życia palestry, wprowadzał zupełnie inny nastrój, ukazując ruchy charakterystyczne dla różnych dyscyplin sportu z niezwykłą plastycznością aktu, nie wahając się pokazać atletów od tyłu. Malarz Kleofradesa wykazywał również odmienne zdolności w scenach batalistycznych i mitologicznych, takich jak walka Heraklesa z Amazonkami, Greków z centaurami, czy dramatyczne sceny z Iliupersis, ukazujące grozę i nastrój wojny, co sugeruje, że mógł być świadkiem wojen perskich lub znał je z relacji.
Malarz Berliński, współczesny Malarzowi Kleofradesa, był bardziej przywiązany do klasyki. Jego ulubionym sposobem dekoracji było umieszczanie po jednej postaci z każdej strony naczynia, które ostro rysowały się jasno czerwoną sylwetką na jednolitym czarnym tle. Malarz Berliński zazwyczaj unikał ornamentów, koncentrując się na czystości formy i dynamice pojedynczej postaci, jak w przypadku fragmentu naczynia z Ganimedesem. Z kolei Malarz Brygosa łączył cechy i osiągnięcia techniczne współczesnych mu twórców. Jego doskonały rysunek, połączony z niezwykłym temperamentem i pewnością kreski, kontynuował dynamiczne kompozycje Malarza Kleofradesa, jednocześnie czerpiąc z układu postaci Malarza Berlińskiego. Posiadał ogromny potencjał twórczy, z łatwością przechodząc od scen rodzajowych, uczt i korowodów bachicznych, do scen pełnych grozy, jak zdobycie Troi. Malarz Brygosa dążył do połączenia postaci nie tylko zewnętrznie, ale także poprzez oddanie nastroju i wytworzenie między nimi więzi wewnętrznej. Rozwinął również technikę rysowania włosów rozcieńczonym pokostem, co nadawało im blond kolor, uważany przez starożytnych Greków za najpiękniejszy.
Krąg ceramików tego okresu zamykają Duris i Makron. Prace Durisa cechowała pewna statyczność, natomiast w malarstwie Makrona można znaleźć przedstawienia dynamiczne i wręcz ekspresyjne. Ciała przedstawionych postaci są swobodne i zdają się płynąć, upajając się tańcem, a z naczyń tego artysty bije radość życia, co mogło być odzwierciedleniem optymizmu po zwycięskiej bitwie pod Maratonem.
Białe Lekyty (ok. 520–440 p.n.e.)
Równolegle do rozwoju malarstwa czerwonofigurowego, wykształcił się osobny, niezwykle specyficzny kierunek, znany jako Białe Lekyty. Nazwa ta wywodzi się od białego tła brzuśca naczynia, na którym umieszczano rysunek. Technika ta, choć podobna w założeniach do czerwonofigurowej, wyróżniała się wielobarwnością farb nakładanych przez artystę już po wypaleniu naczynia, co nadawało im subtelną, nietrwałą polichromię. Początkowo artyści zaznaczali kontur sylwetki rylcem, wypełniając go czarnym kolorem. Z czasem dodawali elementy konturowe przy modelunku twarzy i rąk, używając rozrzedzonego pokostu oraz kolorów takich jak czerwony, biały i purpurowy. Ostatecznie, artyści w całości przejęli technikę konturową, kreśląc linie farbami wodnymi i malując bezpośrednio kolorami, co niestety czyniło te dzieła podatnymi na utlenianie i uszkodzenia.
Białe Lekyty pojawiły się około 520 roku p.n.e., ale swój rozkwit przeżyły podczas wojny peloponeskiej. Było to bezpośrednio związane z ich sepulkralnym przeznaczeniem i zwiększoną liczbą pogrzebów. Te naczynia, zawierające oliwę do namaszczania ciała zmarłego, często ustawiano na grobach jako ofiary lub symbole pamięci. Biała powłoka czyniła je nieużytecznymi do innych celów, co podkreślało ich rytualny charakter. Produkcja Białych Lekytów podlegała ścisłemu rozwojowi i ewolucji pomników grobowych, a także modom i zarządzeniom władz.
Tematyka przedstawień na Białych Lekytach była stosunkowo ograniczona i miała prostą kompozycję, ale artyści dążyli do jej urozmaicenia, nadając jej delikatny i melancholijny nastrój. Głównie zdobiono je scenami przedstawiającymi codzienne życie zmarłego, co miało na celu utrwalenie jego pamięci. Pojawiały się również sceny pogrzebowe, ukazujące ostatnie pożegnanie zmarłego przez bliskich, z pięknym i szlachetnym w swej prostocie oddaniem żalu. Często przedstawiano także sceny mitologiczne związane ze śmiercią, takie jak Charon przewożący duszę zmarłego, Hermes prowadzący zmarłego w zaświaty, czy Tanatos i Hypnos składający ciało zmarłego do grobu. Rysunki na Białych Lekytach dorównują najlepszym malowidłom czerwonofigurowym, a często były wykonywane przez znanych mistrzów, takich jak Malarz Achillesa. Ich estetyka, choć odmienna, była równie wyrafinowana i ściśle obwarowana tradycjami, podobnie jak w przypadku waz dipylońskich czy amfor panatenajskich.
Styl Bogaty (ok. 420–390 p.n.e.)
Ostatni okres rozwoju malarstwa czerwonofigurowego to styl bogaty, datowany na około 420–390 rok p.n.e. Charakteryzował się on lekkością i wdziękiem, ale także pewnym przeładowaniem dekoracji i nadmiarem detali. Zmiany dotyczyły również tematyki. Sceny z życia kobiet, przygotowania do zaślubin, sceny miłosne oraz wyobrażenia Afrodyty i Erosów stały się dominujące. Artyści tego okresu, tacy jak Malarz Majdiasa, Kleofona, Dinosu, Pronomosa czy Talosa, eksperymentowali z ukazywaniem przestrzeni i wieloplanowości krajobrazu. Postacie często ukazywano w ujęciu trzy czwarte, co dodawało kompozycjom wdzięku i lekkości, choć czasami kosztem spójności narracyjnej. W porównaniu do wcześniejszych okresów, styl bogaty skupiał się bardziej na estetyce i dekoracyjności, odchodząc od surowego realizmu i dramatyzmu na rzecz bardziej idyllicznych i ozdobnych przedstawień.
Porównanie Stylów Czerwonofigurowych
| Cecha | Styl Surowy (ok. 530–480 p.n.e.) | Styl Klasyczny/Swobodny (ok. 500–420 p.n.e.) | Białe Lekyty (ok. 520–440 p.n.e.) | Styl Bogaty (ok. 420–390 p.n.e.) |
|---|---|---|---|---|
| Rysunek Postaci | Początkowo schematyczny, oko frontalne w profilu, dążenie do dynamiki, pierwsze skróty perspektywiczne. | Duża swoboda, anatomiczna precyzja, skróty perspektywiczne, oddawanie emocji, dynamiczne pozy. | Konturowy, wielobarwne farby nakładane po wypaleniu, delikatne modelowanie. | Wdzięczny, lekki, często w ujęciu trzy czwarte, z naciskiem na detale. |
| Kompozycja | Często pojedyncze figury lub proste grupy, wyraźne odcięcia od tła. | Złożone, dynamiczne sceny, interakcje między postaciami, dążenie do głębi. | Prosta, ograniczony repertuar scen, melancholijny nastrój. | Przeładowana, wieloplanowa, z naciskiem na dekoracyjność i obfitość detali. |
| Tematyka | Mitologia, heroiczne czyny (Herakles), sceny z życia codziennego. | Bogactwo mitów (Tezeusz), sceny sportowe, bachiczne, batalistyczne, życie codzienne. | Sceny sepulkralne: życie zmarłego, pogrzeby, Charon, Hermes, Tanatos i Hypnos. | Sceny z życia kobiet, zaślubiny, miłość, Afrodyta, Eroty. |
| Cel/Przeznaczenie | Naczynia użytkowe, dekoracyjne, opowiadające historie. | Naczynia użytkowe, dekoracyjne, manifestacje artystyczne i kulturowe. | Naczynia rytualne, sepulkralne, symbol pamięci o zmarłym. | Naczynia dekoracyjne, odzwierciedlające zmienione gusta i estetykę. |
| Wybitni Artyści | Andokides, Eutymides, Eufronios, Sosias. | Onesimos, Malarz Kleofradesa, Malarz Berliński, Malarz Brygosa, Duris, Makron. | Malarz Achillesa. | Malarz Majdiasa, Kleofona, Dinosu, Pronomosa, Talosa. |
Często Zadawane Pytania
Co to jest styl czerwonofigurowy?
Styl czerwonofigurowy to technika zdobienia starożytnych greckich naczyń ceramicznych, która pojawiła się około 530 roku p.n.e. Polegała na pozostawieniu postaci w naturalnym, czerwonawym kolorze gliny i pokrywaniu tła czarnym pokostem. Detale rysowano cienkimi liniami czarnym pokostem, co pozwalało na znacznie większą precyzję i swobodę w przedstawianiu formy i ruchu niż w poprzedzającym go stylu czarnofigurowym.
Kto był twórcą stylu czerwonofigurowego?
Początki stylu czerwonofigurowego przypisuje się pracowni Andokidesa w Atenach. Chociaż to on jest uznawany za pioniera, wielu innych artystów, takich jak Eutymides, Eufronios, czy Malarz Lisippidesa, szybko podjęło i rozwijało tę nową technikę, przyczyniając się do jej rozkwitu.
Czym różni się styl czerwonofigurowy od czarnofigurowego?
Główna różnica polega na odwróceniu kolorów. W stylu czarnofigurowym postacie były malowane na czarno na tle naturalnej gliny, a detale ryto w warstwie czarnego pokostu. W stylu czerwonofigurowym tło jest czarne, a postacie pozostawione w kolorze gliny. Detale są malowane cienkimi liniami, co pozwala na znacznie większą finezję, trójwymiarowość i dynamikę w przedstawianiu postaci.
Jakie są charakterystyczne cechy malarstwa czerwonofigurowego?
Charakterystyczne cechy to: czerwone postacie na czarnym tle, możliwość precyzyjnego oddawania detali (mięśni, fałd szat, rysów twarzy), wykorzystanie skrótów perspektywicznych, dążenie do realizmu anatomicznego, oddawanie emocji postaci, dynamiczne kompozycje i swoboda w przedstawianiu ruchu.
Do czego służyły Białe Lekyty?
Białe Lekyty miały głównie przeznaczenie sepulkralne (pogrzebowe). Były to naczynia, w których przechowywano oliwę do namaszczania ciała zmarłego. Często ustawiano je na grobach jako ofiary lub symbole pamięci o zmarłym. Ich biała powłoka i delikatne, często melancholijne malowidła, czyniły je nieużytecznymi do codziennego użytku, podkreślając ich rytualny charakter.
Styl czerwonofigurowy to jeden z najbardziej znaczących rozdziałów w historii starożytnej greckiej ceramiki. Jego ewolucja od początkowej surowości do pełnego rozkwitu klasycznego i wreszcie do bogatego, dekoracyjnego stylu, odzwierciedla zmieniające się gusta i możliwości artystyczne epoki. Dzięki niemu, greccy artyści byli w stanie tworzyć dzieła o niespotykanej dotąd precyzji, dynamice i ekspresji, które do dziś zachwycają swoją wirtuozerią i głębią. Od heroicznych mitów po sceny z życia codziennego, czerwonofigurowe wazy stanowią bezcenne źródło wiedzy o kulturze, wierzeniach i estetyce starożytnej Grecji, pozostając trwałym świadectwem geniuszu swoich twórców.
Zainteresował Cię artykuł Czerwonofigurowa Ceramika: Rewolucja Sztuki Greckiej? Zajrzyj też do kategorii Ceramika, znajdziesz tam więcej podobnych treści!